ნაწარმოებები


დაიწყო ლიტერატურული კონკურსი “მაისის ბლიცი“     * * *     დაწვრილებით ფორუმზე, კონკურსების თემაში http://urakparaki.com/?m=13&Forum=37&Theme=1481&st=120     * * *    

ავტორი: არმენ არუთინოვი
ჟანრი: კრიტიკა-პუბლიცისტიკა
5 აპრილი, 2019


ჯერომ სელინჯერის ,,ბანანათევზას ამინდი“ და მეტაფორული უამინდობა

   
შესავალი

ჯერომ დევიდ სელინჯერი XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე იდუმალი მწერალია. მან მთელი თაობების მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბებაზე მოახდინა გავლენა. პოპულარობის პიკზე მყოფმა, მეორე მსოფლიო ომიდან დაბრუნების შემდგომ წლებში ასკეტურ, კარჩაკეტილ ცხოვრებას მიჰყო ხელი და საერთოდაც შეწყვიტა ნაწარმოებების გამოქვეყნება.
რომანში ,,თამაში ჭვავის ყანაში“ მხოლოდ ჩანასახოვნად იჩენს თავს ადამიანის თანაარსებობის პრობლემა თანამედროვე საზოგადოებასთან, რომლის მთავარი ფასეულობები სრულიად ეწინააღმდეგებიან პიროვნებას. პირმოთნეობა, დიდება და სიმდიდრე ინდივიდს განადგურებით ემუქრებიან. ჰოლდენ კოლფილდი უჯანყდება უფროსების სამყაროს, რათა თავისი იდენტობა გადაარჩინოს. თანაარსებობა ჩვეულებრივ, ყალბ, არასწორი პრინციპების მქონე ადამიანებთან კიდევ უფრო აუტანელი ხდება სიმორ გლასისათვის, რომელიც ლიტერატურული დაბადებისთანავე, გლასების ციკლის პირველივე მოთხრობაში ,,ბანანათევზას ამინდი“ თავს იკლავს.
ნაწარმოები გამოქვეყნდა 1948 წლის 31 იანვარს ,,ნიუ იორკერში“ და მოგვიანებით შევიდა ავტორის გახმაურებულ ,,ცხრა მოთხრობაში“. ის რთულად ექცევა მოდერნიზმის ჩარჩოში. მისი სიუჟეტი, ერთის მხრივ, ძალიან უბრალოა და, მეორეს მხრივ - აბსურდული და ამოუცნობი. 
სელინჯერის მეგობრების/მკითხველების მრავალრიცხოვან არმიაში მეტ-ნაკლებად გავრცელებულია მოსაზრება, რომ სიმორი, ფრონტიდან დაბრუნების შემდეგ ცხოვრებაზე არასახარბიელო, პესიმისტური შეხედულებებითაა დამძიმებული, ვეღარ იტანს მოსაწყენ და ყალბ სამყაროს და პატარა გოგონასთან საუბრის შემდეგ თვითმკვლელობამდე მიდის. 
ავტორის შემოქმედების ინტერპრეტატორთა შორის არც თუ უსაფუძვლოდ გავრცელებულია მისი ნაწარმოებების ანალიზი სხვადასხვა აღმოსავლური სწავლებებისა და ფსიქოანალიზის საშუალებით, რომლებსაც, ცხადია, გვერდს ვერ ავუვლით. მოკლედ შემოგთავაზებთ ,,ბანანათევზას ამინდის“ რამდენიმე ზემოთნახსენებ ინტერპრეტაციას, მათში არსებულ წინააღმდეგობებს და აქვე შევეცდები მკითხველ საზოგადოებას შევთავაზო მოთხრობის მეტაფორული გააზრებაც.


ძენ-ბუდიზმი - აწმყოსგან ,,გათავისუფლების გზა“

მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში დაიწყო ამერიკული საზოგადოების სწრაფი ეკონომიკური აღმავლობა. მთავარ იდეოლოგიად მატერიალიზმი იქცა, უკან მოიტოვა სულიერება და ეს, უპირველეს ყოვლისა, ხელოვანმა ადამიანებმა იგრძნეს. ამ კრიზისიდან მოაზროვნეების მნიშვნელოვანი ნაწილი აღმოსავლურ რელიგიურ ტრადიციებში, განსაკუთრებით კი ძენ-ბუდიზმში პოულობს გამოსავალს. ბუდიზმის იაპონურმა ფრთამ იმ დროის ბევრ მხატვარზე, მწერალსა თუ ფილოსოფოსზე მოახდინა გავლენა. მაგალითად, ერიხ ფრომმა ბუდიზმში ფსიქოანალიზის საფუძველი დაინახა და 1960 წელს დაწერა ,,ძენ-ბუდიზმი და ფსიქოანალიზი“, ხოლო ჯერომ სელინჯერმა რამდენიმე წელიწადში თავისი ,,ცხრა მოთხრობა“ გამოსცა, რომელშიც ამ მიმდინარეობის გავლენა მეტ-ნაკლებად აშკარად გამოჩნდა.
ძენი - ეს არაა რელიგია, ის სინამდვილესთან შემოქმედებითი დამოკიდებულების მსოფლმხედველობრივი საფუძველია. ამ სწავლების საფუძვლები ვერბალური სწავლებების მიღმაა. ძენი - ესაა ცოდნის გადაცემა წმინდა ტექსტების გარეშე, მასწავლებლისა და მოსწავლის ურთიერთობის გზით, რომლის მიზანიც გასხივოსნებაა. ძენის პრაქტიკა, ამ მიმდინარეობის თეორეტიკოსთა მიხედვით, მიმართულია გასხივოსნების განსაკუთრებული მდგომარეობის, სატორის მისაღწევად. სატორი ნათელს ჰფენს იმ ყველაფრის მნიშვნელობას, რაც ჩვენს ყოველდღიურობაშია ჩაკარგული. ის საგნების არსის წვდომას არა გარედან, არამედ შიგნიდან ახდენს. სატორის აზრი სულიერ გათავისუფლებაშია; ცნებებისგან, იარლიყებისგან, მზა წარმოდგენებისგან განწმენდაშია, რომლებიც სამყაროს სწორად გააზრებას ხელს უშლიან.
იაპონური იეროგლიფი ,,სატორი“ ორი სხვადასხვა იეროგლიფისგან შედგება - ,,გონება“ და ,,მე.“ სატორის წარმოსაქმნელად საჭიროა მათი შეერთება, რომლის საშუალებითაც ადამიანი მოიმკის სიბრძნეს. ძენის მთავარი არსი იმაშია, რომ ცხოვრება ხელოვნებად აქციოს, გახადოს ის უფრო მეტად გონისმიერი და გაცნობიერებული.
ვერასდროს გავიგებთ, განიცადა თუ არა თავად სელინჯერმა როდისმე მსგავსი რელიგიური მდგომარეობა, მაგრამ, სავარაუდოდ, ძენ ბუდიზმის ფილოსოფიამ მისცა მას საშუალება, ადამიანი თავის ყოფიერებასთან შეერიგებინა.
სელინჯერი ძენ-ბუდიზმზე პირდაპირ არ გველაპარაკება, - ის ცდილობს, მკითხველს აღმოაჩენინოს ძენის ესთეტიკა სიმბოლოების დახმარებით, იმ სიმბოლოების, რომელთა არსიც ხშირად ამოუცნობია და ბუნდოვანი.
ადამიანი აღწევს განსაზღვრულ ჰარმონიულ მდგომარეობას სამყაროსთან და მასში არსებულ საგნებთან. სივრცის ასეთი, ერთ მთლიანობად განსაზღვრა კი დასავლური კულტურის მატარებელი ადამიანისთვის უცხოა.
ცხოვრება ძენში იწყება სატორის განცდით - სამყაროს შესახებ ახალი თვალთახედვის შეძენით - გასხივოსნებით. სატორი ნიშნავს ახალი სამყაროს აღმოჩენას, უფრო სწორად, მის ახლებურად აღქმას. ძენში ადამიანის მთავარი მიზანი გათავისუფლებაა. სატორი ერთ-ერთი საშუალებაა ადამიანსა და საზოგადოებას შორის არსებული წინააღმდეგობის დაძლევისა. დაფიქრება არაა განდგომა, ესაა განსაკუთრებული სულიერი პრაქტიკა, რომელსაც შეუძლია მდაბიო და რუტინული სამყაროსგან დაცვა. თუმცა იმავე ბუდიზმში სრულიად მისაღებია თავდაცვის გონების გათიშვით, მედიტაციით მიღწევის მექანიზმიც.
სელინჯერი სატორის მიღწევას თვლის სულიერი განვითარების გარდამტეხ გაელვებად; ჩვეულ სამყაროში არდაბრუნების წერტილად, ჰარმონიის მიღწევად, რომელიც სიკვდილ-სიცოცხლის შესახებ კითხვებსაც კი აუქმებს. ესთეტიკურობას სძენს თვითმკვლელობასაც კი - როგორც ფიზიკურს, ასევე სოციალურს. ძენის იდეების მიხედვით, არ არსებობს არავითარი წინააღმდეგობა სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის. თუ ადამიანი გასხივოსნდება, შეუძლია თავიც მოიკლას. სიმორს შეეძლო თავი მოეკლა არა იმიტომ, რომ მის ცხოვრებაში ყველაფერი ცუდად იყო, არამედ პირიქით, იმიტომ რომ ყველაფერი კარგად ჰქონდა, ცხოვრებით სისავსის გამო (ვადიმ რუდნევი).




    ფერმკრთალი პერსონაჟის ფერადი ფერები 

შესაძლებელია მოთხრობის ინტერპრეტაცია ინდური რელიგიების მიხედვითაც. ინდურ კულტურაში ბანანი და მისი ფოთლები სიყვარულის სიმბოლოები არიან, ასე რომ, უკვე სათაურიდანაც იქმნება ეროტიკისა და მგრძნობიარობის განცდა. მთელი მოთხრობის განმავლობაში ხაზგასმულია, რომ სიმორი ფერმკრთალია. მოთხრობაში ნახსენებია ლურჯი ფერიც. ,,მაჰაბჰარატასა“ და ,,რამაიანაში“ მთავარი გმირის სიფერმკრთალე პირველი ნიშანია მისი შეყვარებულობისა და ლურჯი ფერი კი ქმნის ანალოგიას ლოტოსის ლურჯ ყვავილთან, რომელიც სიყვარულის ღმერთ კამას ატრიბუტია.
სელინჯერივით, ინდურ ეპოსს შესანიშნავად იცნობდა რუსი პოეტი ვალერი ბრიუსოვიც, რომელიც ბანანის ფოთლებზე მკითხაობის სცენას აღწერს (ბრიუსოვის მიხედვით, ინდოელი ქალები მკითხაობდნენ ბანანის ფოთლებზე. ფოთოლზე შემოალაგებდნენ ყვავილებს და მდინარის თავისუფალ დინებას ატანდნენ. თუ ფოთოლი ამობრუნდებოდა, ეს ავის მომასწავლებელი იყო)  თავის ლექსში ,,На журчащей Годавери“:
Лист широкий, лист банана
На журчащей Годавери,
Тихим утром — рано-рано
Помоги любви и вере.
ამასთან უნდა ითქვას, რომ ინდუიზმში სიყვარული სულაც არაა დადებითი გრძნობა, ის აღძრავს უკონტროლო ვნებებს და ადამიანს სულიერ წონასწორობას აკარგვინებს. ინდური ფილოსოფია სიყვარულს განიხილავს სიკვდილისკენ მიმავალ გზად, რომელიც ან სულიერი ავადმყოფობის სახით ევლინება ადამიანს (მიურიელის მშობლებიც და ფაქტიურად მთელი მათი გარემოცვაც სიმორს ავადმყოფად თვლიან) ან თავს აკვლევინებს.
ამავე კონცეფციაში ეწერებიან ის რიცხვები, რომლებიც მოთხრობაში გვხვდება. როცა მომაკვდავ ბანანათევზაზე საუბრობს, სიმორი ამბობს, რომ თევზმა 78 ბანანი შესანსლა. ოდნავ მოგვიანებით სიბილაც ეუბნება, რომ თევზს, რომელსაც ის ხედავს, პირში 6 ბანანი აქვს. პირველ რიგში უნდა ითქვას, რომ ბანანი ინდურ წარმოდგენებში არა მხოლოდ სიყვარულის სიმბოლოა, არამედ სისუსტისა და მერყეობისაც, მეორე რიგში კი აღსანიშნავია, რომ ბუდიზმში 6 სახეობაა უწმინდური ვნებებისა (ტანხა). რიცხვი 78 კი შეიძლება ნიშნავდეს სიცოცხლის წყურვილის 78 სახეობას (თუმცა ეს რიცხვი სხვადახვა წყაროში განსხვავებულია).
აქედან გამომდინარე, ბანანათევზა ესაა სიმბოლო სუსტი ადამიანისა, რომელსაც დამღუპველი ცხოვრებისეული სიამოვნებები, ცხოვრების მთელი სისავსით ტკბობა სწყურია, თუმცა ეს სიმორისთვის ამავდროულად მიუღებელია. მისი თვითმკვლელობა ესაა გზა ნირვანისაკენ, მიწიერი რეინკარნაციებისა და ტანჯვის დასასრული.

ფსიქოანალიზის უსუნო ყვავილები

შესაძლებელია მოთხრობის ინტერპრეტაცია ფსიქოანალიზის კუთხით. სიტყვას bananafish ინგლისურ ენაში საკუთარი ქვეტექსტი გააჩნია - ჟარგონული  გამონათქვამი to go banana/to get banana, რომელიც ნიშნავს, გაგიჟებას, ,,გარეკვას.“
აშშ-ში მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ დიდი ინტერესი გაჩნდა ფსიქოანალიზის მიმართ. ამ მოთხრობაშიც, ორი ფსიქიატრია ნახსენები, რომლებიც, მართალია, ერთმანეთისგან ოდნავ განსხვავებული შეხედულებებით, მაგრამ ინტერესით აკვირდებიან ,,პაციენტს“.
ამას გარდა, ვადიმ რუდნევი ჩვენს ყურადღებას ამახვილებს ფეხების მოტივზე: ხშირადაა მოთხრობაში სიბილას ფეხები ნახსენები და ასევე, გავიხსენოთ ლიფტში მომხდარი აუხსნელი და უცნაური ინციდენტი ფეხებთან დაკავშირებით.
ფსიქოანალიზში ფეხები სასქესო ორგანოების სუბსტიტუტია (ლათ. Substitutio - ჩანაცვლება, ერთმანეთის ჩამნაცვლებელი საქონელი ან მომსახურეობა). სიმორი თავის ცოლთან სექსუალური ცხოვრებით უკმაყოფილოა (გავიხსენოთ იმ სტატიის სათაური ჟურნალში, რომელსაც მოთხრობის დასაწყისში მიურიელი კითხულობს: ,,სექსი ან სიამოვნება, ან - ჯოჯოხეთი“) და სიბილასთან ლატენტური (გამოუმჟღავნებელი, ფარული) სექსით კმაყოფილდება. ბანანი, ამ ინტერპრეტაციით, აშკარა ფალიკური სიმბოლოა. მოთხრობა ბანანათევზაზე, ესაა მოთხრობა სექსსა და სიკვდილზე, ეროსსა და თანატოსზე. ამის შემდეგ ფინალური თვითმკვლელობაც თითქოს უფრო გასაგები ხდება.

      პაგოდის დემონტაჟი ფლორიდის პლაჟზე

ზემოთ საილუსტრაციოდ მოვიტანეთ უკვე არსებული ინტერპრეტაციები ,,ბანანათევზას ამინდისა“, თუმცა არის რიგი საკითხები, რომლებიც საეჭვოდ გვეჩვენება და კიდევ ერთხელ მათზე ყურადღების გამახვილება ურიგო არ იქნება.
ცნობილი ფილოსოფოსი და აღმოსავლური სიბრძნის ინტერპრეტატორი ალან უოტსი აღწერს ,,ოთხ კეთილშობილ ჭეშმარიტებას“, რომელიც ,,მსოფლიოს პირველმა დიდმა ფსიქოთერაპევტმა“, ბუდამ ჩამოაყალიბა:
,,პირველი, რასაც  პაციენტის სასთუმალთან მოხმობილ ექიმს სთხოვენ, იმის თქმაა, თუ რისგან იტანჯება ავადმყოფი... სანსკრიტზე ამას ,,დუკა“ ეწოდება, რაც შეიძლება ითარგმნოს, როგორც შფოთვა, ტკივილი, ტანჯვა. დაავადების მიზეზია მეორე კეთილშობილი ჭეშმარიტება -,,ტრიშნა“, რაც უკავშირდება ინგლისურ სიტყვას thirst და ნიშნავს ჩაბღაუჭებას. ეს სიტყვა ხშირად ითარგმნება, როგორც ,,სურვილი“. მესამე, რასაც ექიმს ეკითხებიან, , არის ის, თუ როგორ შეიძლება განიკურნოს დაავადება. ბუდას პასუხი იქნებოდა ,,ნირვანა“, რაც სანსკრიტზე გათავისუფლებას ნიშნავს. როგორც კი გამოსავალს ასახელებს, ბუდა გამოწერს რეცეპტს - ,,მარგას“. ,,მარგა“ ნიშნავს ბილიკს. იგულისხმება რვასაფეხურიანი კეთილშობილი ბილიკი - გზა, რომლითაც შევძლებთ მივყვეთ ბუდისტური ცხოვრების წესს.“
ალან უოტსი იქვე აგრძელებს ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესო ,,დუკას“ (ტანჯვის) ინტერპრეტაციას და მას ,,ქრონიკულ იმედგაცრუებას“ უწოდებს, ,,რომელიც გამოწვეულია უნაყოფო, უაზრო, წინააღმდეგობრივი მცდელობებით“ და წერს, რომ ,,ზოგიერთ საქმიანობას ადამიანი ქრონიკულ იმედგაცრუებამდე და სულიერ აშლილობამდე მიჰყავს“. ბუდას სწავლების მიხედვით, ეს ტანჯვა განპირობებულია უგუნურებითა და უმეცრებით, რომელსაც ,,ავიდია“ ეწოდება. ,,ავიდია“ ,,არცოდნას“ ნიშნავს, ,,ეს უცოდინრობა სამყაროს შეუსაბამო ხედვაში გამოიხატება“, რაც გულისხმობს იმას, რომ ჩვენ სამყაროს ერთ მთლიანობად არ აღვიქვამთ და მასთან ჰარმონიაში არ ვიმყოფებით. 
არსებითად საინტერესო ინტერპრეტაციაა, არაფერია სადაო, თუმცა იგივე ძენ-ბუდიზმის მოძღვრებაზე დაყრდნობით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ, დიდი ალბათობით, სიმორ გლასს ნირვანისთვის არა მიუღწევია და მით უმეტეს, ბედნიერების გამო არ მოუკლავს თავი, როგორ რომანტიზებულადაც მის თვითმკვლელობას ზოგი მკვლევარი წარმოგვიჩენს და რომლის შესახებაც ზემოთ უკვე იყო ლაპარაკი.
ნირვანისკენ (გათავისუფლებისკენ) მიმავალი მარგა (ბილიკი) ხომ არა თვითმკვლელობას, არამედ რვა საფეხურის გავლას, ახლებური პრინციპებით ცხოვრებას გულისხმობს.
უფრო მეტად თუ ჩავეძიებით საკითხს, იგივე ალან უოტსის ლექციებშივე ვიპოვით შესაძლო პასუხს, თუ რატომ შეიძლებოდა მოეკლა ადამიანს თავი:
,,სამყარო დინების პროცესია, რომელშიც კაცობრიობა, ადამიანის გონება და ცნობიერება განუწყვეტლივ არიან ჩართულნი. მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ არსებობს ერთგვარი ცნობიერების ეკრანი ან ტილო, რომელზეც გამოცდილების პროცესი მიედინება და გამოცდილება ჩანაწერებს ტოვებს. თავად ადამიანური ცნობიერება დინების პროცესის ნაწილია და, შესაბამისად, ადამიანი, ადამიანის გონება არ არის განცალკევებული დამკვირვებელი - სინამდვილეში ის ამ ყველაფერშია ჩართული.“ (,,აღმოსავლური სიბრძნე და თანამედროვეობა“, 2016 წ. გვ.32)
სიმორ გლასი სწორედ რომ ჩართული იყო ცხოვრებაში, გამოიარა ყველაფერი, - სიყვარული, ცხოვრების სხვადასხვა სიამე, სახელიც მოიხვეჭა, ცოლიც მოიყვანა, ერთი შეხედვით არც არაფერი უნდა აშორებდეს ბედნიერებას, მაგრამ ზოგი მკვლევარი სიმორის თვითმკვლელობის მიზეზის დადგენის მცდელობისას რატომღაც უგულებელყოფს მის ყველაზე საშინელ ,,გამოცდილებას, რომელმაც ჩანაწერი დაუტოვა“ - მეორე მსოფლიო ომს, საიდანაც სიმორ გლასი ახალდაბრუნებულია და რომელში ,,ჩართულობის“ და ,,გამოცდილების“ კვალიც მიმოფანტულია ამავე მოთხრობაში მიურიელის დედის ციტატებში:
,,იმ თავის ხუშტურს ხომ არ წამოუვლია, ხეები რომ დაინახა?...
როგორ იქცეოდა მანქანაში?..
ის საშინელი რაღაც აღარ დაუძახებია შენთვის?..
ის ხეების ამბავიც, ფანჯარაც, ბებიას რომ დღე აწია...იმ მშვენიერ ფერად სურათებს რომ დაერია...
სამხედრო ჰოსპიტალიდან როგორ გამოუშვესო...
მალე იქნებ სულ დაკარგოს თვითკონტ...
არ უთხარი (ფსიქიატრს) ბებიას სავარძელს რა უქნა?..
რაო, ხომ არაფერს გავნებსო?..
პლაჟზე? მარტოკა? პლაჟზე როგორღა იქცევა?..
იმავე წუთში დამირეკე, თუ რამე აურიოს...“
ომისგან ტრავმირებული ადამიანისადმი ,,ავიდიის“ (არცოდნა) საყვედური  სრულიად უადგილოდ გვეჩვენება, - ის ვეღარასოდეს აღიქვამს სამყაროს ერთ მთლიანობად და ვეღარ დაამყარებს მასთან ჰარმონიულ ურთიერთობას, რაშიც ძალადობით აღსავსე გარესამყაროა დამნაშავე. სიმორისთვის ვეღარასოდეს იქნება რაღაცები ძველებურად, რადგან თითქმის ყველაფერი მისთვის ,,ნამდვილი“ და ფასეული ომმა გაანადგურა და თავისი სისხლიანი ხელები ბრძოლის ველზე პაიკებს შეაწმინდა.
ის უკვე ასოციალურია, გაურბის ადამიანებთან ურთიერთობებს, ბანალურ საუბრებში მონაწილეობას ფორტეპიანოზე დაკვრა ურჩევნია და ხალხისთვის თავის არიდებასთან ერთად ადამიანური ურთიერთობების დეფიციტსაც განიცდის; განიცდის ამ სიტყვის პირდაპირი მნიშვნელობითაც, რადგან მისთვის საყვარელ ადამიანს, მიურიელს, ჯერ კიდევ თანაცხოვრების დასაწყისში მისი არ ესმის, ყოველდღიურობის რუტინაშია გახვეული, გარემომცველი საზოგადოების ტიპიური წევრია. სიყვარული და ქორწინება, როგორც მისი რეაბილიტაციის და გადარჩენის შანსი ყოველგვარ აზრს მოკლებულია.
მიურიელი ვერ ხედავს სიმორის ,,მსხვრევად, გაბზარულ, მაგრამ გამჭვირვალე“ და სუფთა სულს, არ შეუძლია დააცხროს ნამდვილად არსებული ქარიშხალი სიმორის ,,ჭიქაში“, არ შეუძლია მათ შორის გაჩენილი უფსკრულის ამოვსებაც (ცხადია, არ უნდა გამოგვრჩეს და ყურადღება  უნდა მივაქციოთ მთავარი გმირის სახელის ეტიმოლოგიას - Seymour Glass: see more – დაინახე მეტი, glass -მინა, ჭიქა, ბოთლი, სათვალე).
სამაგიეროდ, მას კარგად ,,ხედავს“ სხვა პერსონაჟი, სიბილი; პატარა გოგონა, რომელიც თამაშ-თამაშით მიიმღერის ერთი შეხედვით უაზრო, უადგილო ფრაზას ,,see more glass, see more glass“ და სიმორ გლასისკენ მიიჩქარის, რათა ბავშვური მიამიტობით ,,დაანახოს მეტი“, დაანახოს კატასტროფის გარდაუვალობა და თანაც ისე, რომ ,,სინანული არ იგრძნოს“.
აღსანიშნავია სახელი ,,სიბილის“ ეტიმოლოგიაც. სიბილა იყო ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში წინასწარმეტყველი ქალი, ხშირად უბედურების მაუწყებელი. ქვესკნელში ჩასვლის წინ ენეასი რჩევას ეკითხება. სიბილა კი მიუგებს:
,,დროა ბედისწერის გარკვევის, აი ღმერთი, ღმერთი!...
აყოვნებ ლოცვასა და მუდარას, ტროელო ენეას, აყოვნებ?“
ხშირად ლიტერატურის ინტერპრეტატორებში მიღებული პრაქტიკაა, ავტორს მაიწერონ ყველაზე იშვიათი სიმბოლოებისა და მეტაფორების გამოყენება, ძირის ძირამდე ჩაეძიონ და ისეთი საკითხები აღმოაჩინონ მის შემოქმედებაში, რაზეც ავტორს დიდი ალბათობით არც კი უფიქრია ან დიდი მნიშვნელობა არ მიუნიჭებია (მაგალითად, ფერმკრთალობის ინდურმა მსოფლაღქმა, რომელიც ი.ლ. გალინსკაიამ შეამჩნია, სიმორს შეყვარებულად წარმოგვიდგენს.). ცხადია ასეთი დეტალური ინტერპრეტაცია მხოლოდ მისასალმებელია, მაგრამ ამავე დროს კითხვის ნიშნებს აჩენს იგივე ინტერპრეტატორებისგან ზედაპირზე მოტივტივე მოტივების ვერშემჩნევა (სიმორ გლასისა და ქრისტეს ალუზიურ მსგავსებას ვგულისხმობ, რომელზეც ქვევით მექნება ლაპარაკი)
ლოგიკურად ჩნდება კითხვა, იქნებ სიმორი მხოლოდ იმის გამოა ფერმკრთალი, რომ ომში დაიჭრა, ბევრი სისხლი დაკარგა ან მოუწია მრავალი განსაცდელის გამოვლა? იქნებ ეს გამოვლილი ტანჯვა-წამების ნაკვალევია? ან ბოლოს და ბოლოს იქნებ მისმა გენეტიკამ განსაზღვრა გმირის ფერმკრთალობა?
ნებისმიერ შემთხვევაში, ნაწარმოებში აღმოსავლური მსოფლმხედველობის  არსებობის უდავო ნიშნები არ გამორიცხავენ დასავლურ კულტურაში აღზრდილი ავტორისგან მშობლიური მითებისა თუ მეტაფორების გამოყენებასაც; პირიქით, მისთვის კარგად ნაცნობი კულტურისა და ტრადიციების საკუთარ შემოქმედებაში ასახვა-გამოყენების აუცილებელ და უპირობო მოლოდინს აჩენენ.
ვნახოთ როგორ განსაზღვრებას აძლევს ალან უოტსი მითს და მეტაფორას: ,,მითის...ძველი და ზუსტი გაგება გულისხმობს არა რაიმე არასწორს, არამედ იმ მეტაფორას, სახე-ხატს, რომლის დახმარებითაც ადამიანები სიცოცხლესა და სამყაროს აღწერენ;“ ხოლო ,,მეტაფორა გულისხმობს არა იმას, თუ ,,რა არის“, არამედ იმას, თუ ,,რას მოგვაგონებს“ ესა თუ ის მოვლენა.
სიტყვა ძალიან რომ არ გაგვიგრძელდეს, სიმორ გლასის სიფერმკრთალე დადასტურებულად სულიერი და ფიზიკური ტანჯვა-წამების და ტკივილების ნაკვალევია. მისი ჭრილობებით ,,ნატატუირები ტანი“ ,,მოგვაგონებს“ ქრისტეს და თვითონ ქრისტეს მიერ გავლილ via dolorosa-ს, ეკლიან გზას. მით უმეტეს, რომ ნაწარმოებში სხვა მინიშნებებიც გვხვდება სიმორის მიერ ქრისტესთან გარკვეულ თვითიდენტიფიკაციაზე:

- ,,ცვილი გიყვარს?
- რა თუ მიყვარს? - ჩაეკითხა ჭაბუკი.
- ცვილი.
- ძალიან. შენ?
სიბილმა თავი დაუქნია.
- ზეთისხილი თუ გიყვარს?
- ზეთისხილი? რა თქმა უნდა. ზეთისხილი და ცვილი. ფეხსაც არ ვიცვლი ხოლმე უცვილოდ და უზეთისხილოდ.“
ისეთი სიმბოლიზირებული პერსონაჟისგან, როგორიც სიბილია, არ გაგვიკვირდებოდა, მის მიერ ნახსენები ცვილი ალუზიურად ოდისევსის ყურების ცვილით ამოლესვაზე მიანიშნებდეს, (რომელიც აგრეთვე ყარიბია და მრავალ განსაცდელს გადის, ვიდრე სიმშვიდეს მოიპოვებს) და რომელიც ჩვენს კონტექსტშიც იდეალურად ჯდება (სიმორს ხომ ფაქტიურად ადამიანების ხმის გაგონებაც აღარ უნდა, - აღიზიანებენ თავიანთი ზედმეტად მიწიერი ლაქლაქით).
მაგრამ ყველაზე საინტერესო მაინც ზეთისხილის ხსენებაა ზემოთმოყვანილ ციტატში და ვთვლით, რომ სრულიად არაშემთხვევითია ეს ამბავი. ზეთისხილი დასავლურ კულტურაში აღზრდილი ადამიანისთვის, რომელსაც თუნდაც მხოლოდ  ზედაპირული, ქრისტიანულ-თეოლოგიური წარმოდგენები გააჩნია, იწვევს ქრისტეს იერუსალიმში დიდებით შესვლის ალუზიას, როდესაც იესო ქრისტეს ფეხქვეშ ზეთისხილის რტოები დაუფინა ადგილობრივმა მოსახლეობამ.
სიბილას შეკითხვაზე, ზეთისხილი თუ გიყვარსო, სიმორი აყოვნებს პასუხს, ზეთისხილიო? - ჩაეკითხება მოულოდნელ შეკითხვაზე საპასუხოდ დროის მოგების მიზნით, მაგრამ სავარაუდოდ მასაც იგივე ალუზია უჩნდება, რაც წინა აბზაცში ვახსენეთ და შეფარული იუმორით (ან თუნდაც ირონიით) პასუხობს გოგონას, რომელშიც უნებლიე თუ გაცნობიერებული ქრისტესთან თვითიდენტიფიკაციაც შეგვიძლია ამოვიკითხოთ.
შესაძლოა ამ ვარაუდმა ზოგ მკითხველში ღიმილი გამოიწვიოს და შემახსენოს, რომ სელინჯერი წარმოშობით ებრაელი იყო, თუმცა  ამის საპასუხოდ ვიტყოდი, რომ წარმოშობა ვერ შეუშლიდა ხელს ქრისტესთან, როგორც სხვადასხვა მითის გმირთან (და არა ღმერთთან) თავი გაეიგივებინა სელინჯერის პერსონაჟს.
უმნიშვნელოვანესი საკითხი, რომლითაც, წესით, მოთხრობა უნდა დაგვეწყო, სათაურის ინტერპრეტაციას ვგულისხმობ, ბოლოსთვის შემოვინახეთ, რათა ჯერ მისი სხვადასხვა, უკვე არსებული ახსნა შემოგვეთავაზებინა. ,,ბანანათევზას ამინდი“ (a perfect day for bananafish)... რას შეიძლება მოგვაგონებდეს, რა ინფორმაციის მატარებელი შეიძლება იყოს ეს, ერთი შეხედვით იდილიური ქრონოტოპის შემცველი მოთხრობა?
როგორც ინდურ ინტერპრეტაციაში ზემოთ უკვე ვნახეთ, ის ეროტიკულ-მგრძნობიარე განწყობას იწვევს ინდოელებში, რადგან ინდური სიმბოლოების მიხედვით ბანანი, ერთი ვერსიით - სიყვარულის და მეორით - სუსტი ადამიანის სიმბოლოა; ფსიქოანალიზის მიხედვით ბანანი ფალიკურია, თუმცა იქვეა ნახსენები იდიომა to go banana/to get banana (გაგიჟება, გარეკვა).
განვიხილოთ ორივე ვარიანტი: მოთხრობაში გადმოცემულ სიუჟეტურ ინფორმაციას თუ გავითვალისწინებთ,  რომელიც მართალია მეტ-ნაკლებად სუსტი ადამიანის შესახებაა, მაინც არ გამოიწვევს ინდური ინტერპრეტაციის მსგავს შეგრძნებებს. ფსიქოანალიზისეული ფალიკური სიმბოლო თავად სელინჯერს ალბათ გულიანად გააცინებდა (ისევე როგორც ლატენტური სექსი სიბილთან), მაგრამ სავარაუდოდ, მეტ-ნაკლებად მისაღები იქნებოდა მისთვის ,,გაგიჟების“ ვერსია.
აქვე გავიხსენოთ სიმორის მიერ სიბილისთვის მოყოლილი, ბანანათევზების შესახებ გამოგონილი ისტორია, რომლებიც შეძვრებიან ბანანებით სავსე ხვრელში, ხილით ამოივსებენ მუცლებს, უკან ვეღარ გამოეტევიან და იღუპებიან. ამ ჩართული მოთხრობიდან ხელთ გვივარდება პირდაპირი გასაღები ჩარჩო მოთხრობისათვის, ნათელი ხდება სიმორ გლასის თვითმკვლელობის მიზეზიც. მივყვეთ თანმიმდევრობით:
ომიდან დაბრუნებული სიმორი ვეღარ ეგუება მომხვეჭებლური და მომხმარებლური სულით შეპყრობილ, ,,გაგიჟებულ“ საზოგადოებას. მისი თანამედროვეები ყიდულობენ ყველაფერს, რაც სჭირდებათ თუ არ სჭირდებათ. ყვავის მარკეტინგი (გავიხსენოთ მოთხრობის დასაწყისი: ,,სასტუმროში ოთხმოცდაჩვიდმეტი ნიუიორკელი იყო, სარეკლამო საქმის აგენტები“, რომლებიც შვებულების განმავლობაშიც არ ჩერდებიან და პოტენციურ მომხმარებელს სასტუმროს ტელეფონით სთავაზობენ საკუთარ საქონელს). სიმორს უჭირს ასეთ სამომხმარებლო, ბანანათევზების მსუნაგ საზოგადოებაში თავისი ადგილის პოვნა. ნათლად აცნობიერებს, რომ მათია მომავალი, მათი ,,ამინდია“.  გამოგონილი თევზებივით დაიღუპებიან, სიხარბე არ მისცემს მათ საშუალებას, საკუთარი მადა და სურვილები აკონტროლონ. ამას ზედ ერთვება ომისდროინდელი ტრავმები და სასხლეტიც გამოკრულია - გაუცხოების გრძნობა იმდენად დიდია, რომ ის ვეღარ დარჩება. სიმორი ხვდება, რომ სიბილიც კი, რომელიც ჯერ ასეთი სუფთაა და ნამდვილი, ისიც დაიღუპება, რადგან გარემომცველი სამომხმარებლო საზოგადოება მას არ დაუტოვებს არჩევანს, - დაუკითხავად შთანთქავს. და ვიდრე თვითონაც მოუწევს საუკუნის მოწამლული სულის ჩასუნთქვა, კვდება, რომ გადარჩეს.


დასკვნა

- სელინჯერი არაა ერთმნიშვნელოვნად ძენ-ბუდიზმის იდეოლოგიის გამტარებელი ამ ნოველაში, როგორც ბევრი მკვლევარი თვლის (ცხადია, არც არაფერი დაშავდებოდა, რომ ყოფილიყო). სწამს რელიგიების მიღმა არსებული ღმერთის. ის უბრალოდ კარგად იცნობს ძენ-ბუდიზმს, ისევე როგორც სხვა ფილოსოფიურ თუ თეოლოგიურ სწავლებებს და თავისი შემოქმედების საშენ მასალად აქტიურად იყენებს აღმოსავლეთსაც, ბერძნულ მითოლოგიასაც, ქრისტიანობასაც და ყველა იმ მითს, მეტაფორასა თუ სიმბოლოს, რომელთა ნაწილის ინტერპრეტაციაც ზემოთ შემოგთავაზეთ.
- უადგილოა და შეუძლებელი სელინჯერის შემოქმედების მხოლოდ ერთი რომელიმე მეთოდით ინტერპრეტაცია. საჭიროა მისი ნაწარმოებების კომპლექსური, ერთიანი და ძირეული კვლევა.

სელინჯერს წერა არ შეუწყვეტია მაშინაც კი, როცა კავშირი გაწყვიტა ტყუილისა და პირფერობის მოსაწყენ სამყაროსთან. ეს იყო მისი განმარტოების საშუალება, რომლითაც დიდ, თავისუფალ ,,მე“-მდე მიაღწია. სელინჯერმა იგემა დიდება, მაგრამ აირჩია მშვიდობიანი, სულიერი ცხოვრება და დატოვა არა ერთი ფარული შეტყობინება მომავალი თაობებისთვის.



გამოყენებული ლიტერატურა:

- ჯ.დ. სელინჯერი - ,,ბანანათევზას ამინდი“
- ალან უოტსი - ,,აღმოსავლური სიბრძნე და თანამედროვეობა“
- https://www.sparknotes.com/short-stories/a-perfect-day-for-bananafish
- https://monocler.ru/selindzher-i-dzen-buddizm/
- И.Л. Галинская - Загадки известных книг
    ГЛАВА 1. ЗАГАДКА СЭЛИНДЖЕРА
      В. «Отличный день для банановой сельди»
- Вадим Руднев - О рассказе Д.Сэлинджера "Хорошо ловится рыбка бананка„

კომენტარები ილუსტრაციები რეცენზიები