ნაწარმოებები


    * * *    

ავტორი: ოთარ ცისკაძე
ჟანრი: თარგმანი
11 სექტემბერი, 2012


ჯორჯ გორდონ ბაირონი - ოდა ნაპოლეონ ბონაპარტს (სრული ვერსია)

"Expende Annibalem: -- Quot libras in duce summo invenies?"-- Juvenal, Sat.x.


ჯორჯ გორდონ ბაირონი - ოდა ნაპოლეონ ბონაპარტს


I
აჰა, აღსრულდა - გუშინდელი იმპერატორი!
მეფეებთან რომ შებრძოლების შეგწევდა ძალი –
შერცხვენილი ხარ, უსახელო და მდაბიორი,
დამცირებული - თუმცა მაინც ჯერაც ცოცხალი!
ნუთუ ეს კაცი ფლობდა ადრე მეფეთ სავარძლებს,
დედამიწაზე რომ ფანტავდა თავის მტრების ძვლებს 
და ასე ძალუძს არიდება განგების მსჯავრის?
მას აქეთ, მცდარად რომ იწოდა ცისკრის ვარსკვლავად,
არ დაცემულა კაცი ანდაც ეშმაკი მსგავსად.

II
ბოროტო კაცო! რატომ იყო შენი თვისება
მათი გაროზგვა, მოიდრიკა ვინც შენს წინ მუხლი?
დაგაბრმავებდა საკუთარი დიდების ჭვრეტა,
სხვას ასწავლიდი ყოფილიყო თვალახილული.
ხელისუფლება რომ გქონოდა შეურყეველი -
საფლავი იყო ერთადერთი მისაგებელი
მათთვის, ვისგანაც შენ იყავი თაყვანცემული.
შენი დაცემით მიახვედრე კაცობრიობა,
პატივმოყვარეს რომ ჯობია არარაობაც!

III
ჭკუის სასწავლელ მაგალითად გამოადგებათ
ახალ დამპყრობლებს მომავალში ეს უკეთ ვიდრე,
ფილოსოფოსთა სიბრძნე ამას იქადაგებდა,
რასაც ამაოდ ქადაგებდა ამაზე ადრეც.
კაცთა გონების მომნუსხველი ჯადო იხსნება,
რათა არასდროს შეეყაროს იმგვარი სნება,
ადამიანი გაღმერთებას როცა იკადრებს
იმგვარ კერპების, რომ ჩვეულან ქნევას მახვილის,
რომელთაც თავი თითბერის აქვთ, ფეხები – თიხის.

IV
ზარ-ზეიმობა და მოხვეჭა საუნჯეების,
აღფრთოვანება მოგებული მორიგი ბრძოლის,
მიწისძვრასავით მოგუგუნე ხმა გამარჯვების,
ჩვეულებრივი სუნთქვა იყო შენთვის სიცოცხლის; 
მახვილი, სკიპტრა და ისეთი ძალაუფლება,
ადამიანს რომ მორჩილებას აიძულებდა,
სახელგანთქმული რითიც გახდი, ძლევამოსილი –
ჩაიხშო! – შეწყდა ბნელი სულის უკეთურება,
ო, რა სიშმაგეს იტევს შენი მეხსიერება!

V
მაოხრებელი თავადა ხარ აოხრებული!
გამარჯვებული შეიქენი მტრისგან დევნილი!
სხვისი ბედ-იღბლის გამკარგველი იყავ მსაჯული,
ახლა მთხოვნელი გახდი უკვე შენი ბედ-იღბლის!
ნუთუ ჯერაც გაქვს იმედები საიმპერიო
ამგვარ ცვლილებებს გაუმკლავდე, თავს მოერიო?
თუ გეშინია მარტოოდენ ქვეყნად სიკვდილის?
მოკვდე ხელმწიფედ ან იცოცხლო ცხოვრებით მონის -
შენს არჩევანშიც სიმამაცეს ჯაბნობა სჯობნის!

VI
შიშველი ხელით ადრე ვინაც გააპო მუხა,
ვეღარ გათვალა გახლეჩილ ხის უკუქმედება:
ხემ პირი შეკრა, მიაჯაჭვა ვარჯის მარწუხმა -
რა საბრალოა, იმ კაცივით ვინც იხედება.
ძლიერებისას შენ იჩენდი მუდამ სიავეს,
მოიმოქმედე თავის დროზე იგივე საქმე,
მსგავსი სასჯელი მოგისაჯა შენაც განგებამ:
თუ მიჯაჭვული მხეცთა მიერ იქნა შეჭმული;
შენ თავად უნდა ამოჭამო შენივე გული!

VII
რომაელმა კი, როცა მისი გული შეზარა,
როს დაურწყულდა რომაელთა დაღვრილი სისხლით,
დაბლა დააგდო მახვილი და შინ გაემგზავრა,
რომს განეშორა მედიდური ზიზღით ავსილი.
ასეთ გაბედულს მეტისმეტად თავს შეაძულებს,
ადამიანი, ვინც აიტანს მონობის უღელს
და მიატოვა მონურ ხვედრის ყველა მორჩილი!
მან ერთადერთხელ მოიპოვა ნაღდი დიდება,
ნებაყოფლობით როს დაკარგა ხელისუფლება.

VIII
ესპანელმა კი, როცა მისი მეფობის ჟინი
დააკარგვინა სწრაფად მზარდმა ავადმყოფობამ,
კრიალოსნისთვის მოიცილა მეფის გვირგვინი
და იმპერიას ამჯობინა მარტომყოფობა.
კრიალოსანის მარცვლებს თვლიდა ხელმწიფე ზუსტად,
და დაეუფლა დოგმატებზე კამათს ნატიფად,
ვერ აიცილა გაბერებით ჭკუასუსტობა:
ჯობდა ყველასთვის, რომ არასდროს მსგავსი ბოროტი,
არც მონაზონი ყოფილიყო და არც დესპოტი.

IX
შენ ახირება წარგმართავდა, უჯიათობა,
ელვის კლაკნილი როცა გქონდა მიტაცებული -
ნაგვიანევად მიატოვე მთავარსარდლობა,
შენი სისუსტით რომ იყავი ჩაჭიდებული;
ადამიანი ბოროტ სულთა სწუხს თვალის მოკვრით,
შენი დანახვაც მაშინათვე გულს ნაღველს მოგვრის,
მითუმეტეს რომ, ტახტიდან ხარ ჩამოგდებული;
წარმოიდგინეთ, ვინმემ ღმერთის ქმნილი სამყარო, 
სამართავად რომ მიაბაროს ამგვარ საბრალოს.

X
დედამიწაზე რაც კი მისთვის დაღვრილა სისხლი,
ვინც საკუთარი შეინახე ჯერ ხელუხლები!
შენს წინ მეფენი ქედს იდრეკდნენ კანკალით მუხლის
და ყაბულს იყვნენ გამხდარიყვნენ შენი ვასლები!
თავისუფლებავ, ო რარიგად შენ ხარ ძვირფასი,
შენს ძლიერ მტრებს რომ დაეცემათ შიშის თავზარი
და ასერიგად მდაბლდებიან ამპარტავნები.
დე, ნურცერთ ტირანს ნუ დარჩება მემკვიდრეობა
ნათელ სახელის – ვერ აცდუნოს კაცობრიობა!

XI
ავი საქმენი ნაწერი გაქვს სისხლის ლეკერტით
და შენს წარუშლელ ბოროტებას სრულად ასახავს  -
ის ტრიუმფები ვეღარ გიხვეჭს სახელს ვერცერთი,
შერცხვენილ სახელს კიდევ უფრო თუ შეგილახავს:
თუ ომში გმირის აღსასრული გეღირსებოდა,
ნაპოლეონის მსგავსი ალბათ კვლავ აღდგებოდა –
რომ შეერცხვინა დედამიწა მასაც ხელახლა –
მზის სიმაღლეზე ძალუძს ნუთუ ვინმეს ნავარდი,
რომ დაამყაროს უვარსკვლავო ღამის წყვდიადი?

XII
თუკი სასწორზე გმირის ნეშტი აიწონება
ისეთივეა, როგორც ვიღაც მდაბიოს გვამი;
შენი სასწორი, მოკვდავებავ არ იტყუება,
თანაბრადაა ყველა მკვდრისთვის სამართლიანი;
მე მაინც ვფიქრობ, რომ სამყაროს ჭეშმარიტ დიდკაცთ
ძალუძთ რომ ქვეყნად დაანთებდნენ ისეთ ნაპერწკალს,
რომ კაშკაშებდეს და ასევე დასცეს თავზარიც:
ვინ იფიქრებდა, ზიზღს შეეძლო მასხრად აგდება,
მათი, ვინც შეძლო დედამიწის ხელში ჩაგდება.

XIII
და მგლოვიარე ავსტრიელი ტურფა ყვავილი,
თანამეცხედრე შენი ჯერაც იმპერიული;
როგორ ატაროს მისმა გულმა მსგავსი წუხილი?
ჩამოგშორდა თუ ისევ არის შენი ერთგული?
მასაც აგრეთვე უნდა აწვეს უმძიმეს ტვირთად
შენი გვიანი სინანული, სასოწარკვეთა
და გაძევება შერისხულის, ტახტწართმეულის?
თუ კვლავ უყვარხარ, გაუფრთხილდი პატიოსან თვალს,
იგივ ფასი აქვს, როგორც ჰქონდა შენს გვირგვინს გამქრალს.

XIV
იჩქარე, დროზე რომ მიადგე შენს პირქუშ კუნძულს,
ზღვას გაუღიმე, გაუშტერე ხანდახან თვალი;
არ უპასუხებს სიძულვილით შენს ღიმილს უძლურს,
მის სამართავად რადგან შენ არ შეგწევდა ძალი!
ანდაც სილაზე უსაქმურად მოხეტიალემ,
მოცალე ხელით მსგავსი სახის კვალი გაავლე,
რომ დედამიწა არის ასე თავისუფალი!
რომ კორინთელი პედაგოგის ძველ ახირებებს
ყველაზე უკეთ შენი შუბლი ასახიერებს.

XV
შე თემურლენგო! გალიაში ტყვედ თემურლენგის
თუ შეგამწყვდევდნენ, ნეტავ როგორ მოიქცეოდი,
რა იქნებოდა იქ ფიქრები ტყვედქმნილი შლეგის?
ერთადერთი რამ - ”დედამიწას ერთ დროს მეც ვფლობდი!”
იქნებ შენც, მსგავსად ბაბილონის მეფე-ბომონის,
სკიპტრასთან ერთად დაგკარგვია შენივე გონიც?
სულით შენს სხეულს ასე შორს რომ დაცილდებოდი,
დიდხანს არ ძალუძს შემოსაზღვროს იგი სიცოცხლემ –
საკმაო ხნით რომ ემსახურა სულის სიმდაბლეს!

XVI
ან, ზევსის ურჩის, მომტაცებლის ზეციურ ცეცხლის,
მაგვარად შეძლებ ძლიერ ტკივილს რომ გაუმკლავდე?
გაიზიარო ღმერთებისგან შეუწყალებლის
მსგავსად დაჯიჯგვნა ორბისაგან და პიტალო კლდე!
განწირული ხარ ღმერთისაგან, კაცისგან კრული,
ბოლო ქმედების ჩადენით კი დამცირებული,
ბოროტი სული დამდაბლებულს აბუჩად გიგდებს;
მოკვდავადაც რომ შობილიყო, ის უეჭველად,
სიკვდილს ამაყად შეხვდებოდა - წარბშეუხრელად!

XVII
სულ ცოტა ხნის წინ დედამიწა იყო გალების,
ხოლო გალებს კი სამწუხაროდ, შენ მბრძანებლობდი –
რომ შეგძლებოდა განუზომელ ძალაუფლებით
გაუმაძღარი, წასულიყავ ნებაყოფლობით,
ამ საქციელით ცხოვრებაში შენ მხოლოდ ერთხელ
გადაფარავდი მარენგოში მოხვეჭილ სახელს,
შეიმოსავდი შარავანდედს ბოლო გმირობით,
მიუხედავად ხანგრძლივ მწუხრის შენი წარსულის
და ჩადენილი მთელი რიგი დანაშაულის.

XVIII
უნდა გეცხოვრა, რა თქმა უნდა, შენ ხომ მეფურად
და უნდა გცმოდა მეწამული შესამოსელი,
თითქოს შეეძლო ამ მანტიას გამოეწურა
გულიდან ხსოვნა, რა წოდების გყავდა მშობელი.
სად არის ახლა ის სამოსი გახუნებული,
ზიზილოებით მორთული და გამშვენებული
ეპოლეტებით, ვარსკვლავებით, ბიბილოებით?
იმპერიული ფუფუნების ბავშვო თავნებავ!
წაგართვა ყველა სათამაშო ნუთუ განგებამ?

XIX
დაღლილი თვალი სად იქნება მოსვენებული,
ქვეყნის დიდკაცებს დაკვირვებით თუკი შევხედავთ;
სადაც სიავე არ კაშკაშებს განდიდებული
და სამართალიც შენახულა კაცთა იმედად?
ვის პირველობას არ სჭირდება ვინმეს დასტური,
არის ასეთი - დასავლეთის ცინცინატუსი,
ვისაც შურმაც კი სიძულვილი ვერ გაუბედა,
ჯორჯ ვაშინგტონი – გვიანდერძა მისი სახელი,
კაცობრიობის ერთი იყო მხოლოდ მძრახველი!


11 სექტემბერი, ნათლისმცემლობა, 2012 წ.




"Expende Annibalem: -- Quot libras in duce summo invenies?"-- Juvenal, Sat.x.


Ode to Napoleon Buonoparte
George Gordan, Lord Byron

I
IT IS done -- but yesterday a King!
And armed with Kings to strive --
And now thou art a nameless thing:
So abject -- yet alive!
Is this the man of thousand thrones,
Who strewed our earth with hostile bones,
And can he thus survive?
Since he, miscalled the Morning Star,
Nor man nor fiend hath fallen so far.

II
Ill-minded man! why scourge thy kind
Who bowed so low the knee?
By gazing on thyself grown blind,
Thou taughtest the rest to see.
With might unquestioned, -- power to save, --
Thine only gift hath been the grave,
To those that worshipped thee;
Nor till thy fall could mortals guess
Ambition's less than littleness!

III
Thanks for that lesson -- It will teach
To after-warriors more,
Than high Philosophy can preach,
And vainly preached before.
That spell upon the minds of men
Breaks never to unite again,
That led them to adore
Those Pagod things of sabre sway
With fronts of brass, and feet of clay.

IV
The triumph and the vanity,
The rapture of the strife --
The earthquake voice of Victory,
To thee the breath of life;
The sword, the scepter, and that sway
Which man seemed made but to obey,
Wherewith renown was rife --
All quelled! -- Dark Spirit! what must be
The madness of thy memory!

V
The Desolator desolate!
The Victor overthrown!
The Arbiter of others' fate
A Suppliant for his own!
Is it some yet imperial hope
That with such change can calmly cope?
Or dread of death alone?
To die a prince - or live a slave -
Thy choice is most ignobly brave!

VI
He who of old would rend the oak,
Dreamed not of the rebound:
Chained by the trunk he vainly broke --
Alone -- how looked he round?
Thou, in the sternness of thy strength,
An equal deed hast done at length,
And darker fate hast found:
He fell, the forest prowler's prey;
But thou must eat thy heart away!

VII
The Roman, when his burning heart
Was slaked with blood of Rome,
Threw down the dagger -- dared depart,
In savage grandeur, home --
He dared depart in utter scorn
Of men that such a yoke had borne,
Yet left him such a doom!
His only glory was that hour
Of self-upheld abandoned power.

VIII
The Spaniard, when the lust of sway
Had lost its quickening spell,
Cast crowns for rosaries away,
An empire for a cell;
A strict accountant of his beads,
A subtle disputant on creeds,
His dotage trifled well:
Yet better had he neither known
A bigot's shrine, nor despot's throne.

IX
But thou -- from thy reluctant hand
The thunderbolt is wrung --
Too late thou leavest the high command
To which thy weakness clung;
All Evil Spirit as thou art,
It is enough to grieve the heart
To see thine own unstrung;
To think that God's fair world hath been
The footstool of a thing so mean;

X
And Earth hath spilt her blood for him,
Who thus can hoard his own!
And Monarchs bowed the trembling limb,
And thanked him for a throne!
Fair Freedom! we may hold thee dear,
When thus thy mightiest foes their fear
In humblest guise have shown.
Oh! ne'er may tyrant leave behind
A brighter name to lure mankind!

XI
Thine evil deeds are writ in gore,
Nor written thus in vain --
Thy triumphs tell of fame no more,
Or deepen every stain:
If thou hadst died as honour dies,
Some new Napoleon might arise,
To shame the world again --
But who would soar the solar height,
To set in such a starless night?

XII
Weighed in the balance, hero dust
Is vile as vulgar clay;
Thy scales, Mortality! are just
To all that pass away:
But yet methought the living great
Some higher sparks should animate,
To dazzle and dismay:
Nor deemed Contempt could thus make mirth
Of these, the Conquerors of the earth.

XIII
And she, proud Austria's mournful flower,
Thy still imperial bride;
How bears her breast the torturing hour?
Still clings she to thy side?
Must she too bend, must she too share
Thy late repentance, long despair,
Thou throneless Homicide?
If still she loves thee, hoard that gem, --
'Tis worth thy vanished diadem!

XIV
Then haste thee to thy sullen Isle,
And gaze upon the sea;
That element may meet thy smile --
It ne'er was ruled by thee!
Or trace with thine all idle hand
In loitering mood upon the sand
That Earth is now as free!
That Corinth's pedagogue hath now
Transferred his by-word to thy brow.

XV
Thou Timour! in his captive's cage
What thought will there be thine,
While brooding in thy prisoned rage?
But one -- "The word was mine!"
Unless, like he of Babylon,
All sense is with thy sceptre gone,
Life will not long confine
That spirit poured so widely forth --
So long obeyed -- so little worth!

XVI
Or, like the thief of fire from heaven,
Wilt thou withstand the shock?
And share with him, the unforgiven,
His vulture and his rock!
Foredoomed by God -- by man accurst,
And that last act, though not thy worst,
The very Fiend's arch mock;
He in his fall preserved his pride,
And, if a mortal, had as proudly died!

XVII
There was a day -- there was an hour,
While earth was Gaul's -- Gaul thine --
When that immeasurable power
Unsated to resign
Had been an act of purer fame
Than gathers round Marengo's name,
And gilded thy decline,
Through the long twilight of all time,
Despite some passing clouds of crime.

XVIII
But thou forsooth must be a king,
And don the purple vest,
As if that foolish robe could wring
Remembrance from thy breast.
Where is that faded garment? where
The gewgaws thou wert fond to wear,
The star, the string, the crest?
Vain froward child of empire! say,
Are all thy playthings snatched away?

XIX
Where may the wearied eye repose
When gazing on the Great;
Where neither guilty glory glows,
Nor despicable state?
Yes --one--the first--the last--the best--
The Cincinnatus of the West,
Whom envy dared not hate,
Bequeathed the name of Washington,
To make man blush there was but one!

1814

კომენტარები ილუსტრაციები რეცენზიები