ნაწარმოებები


ლიტერატურული კონკურსი „ლილე 2018“     * * *     დაწვრილებით ლიტ-მოვლენაში და ფორუმზე, კონკურსების თემაში

ავტორი: ოთარ ცისკაძე
ჟანრი: თარგმანი
8 იანვარი, 2018


Анна Ахматова – Реквием (პოემის სრული ვერსია)

ანა ახმატოვა - რეკვიემი

არ მიფარავდა უცხო ცის კალთა,
არც უცხოეთის ფრთები - მემდურონ, -
მე მაშინ ვიყავ საკუთარ ხალხთან,
სადაც აღმოჩნდა, საუბედუროდ.

1961

წინასიტყვაობის მაგიერ

ეჟოვშჩინის საზარელ წლებში 17 თვე გავატარე ლენინგრადის ციხეების ვიზიტორთა რიგებში. ერთხელ, ვიღაცამ „ამომიცნო“. მაშინ, ჩემ უკან მდგომი ქალი, რომელსაც, რასაკვირველია, არაფერი სმენოდა  ჩემ შესახებ, გამოერკვა ყოველი ჩვენგანისთვის დამახასიათებელი გაშტერებისგან და ყურში წაჩურჩულებით შემეკითხა (იქ ყველა ჩურჩულით ლაპარაკობდა):
შეგიძლიათ ეს ყველაფერი აღწეროთ?
მე ვუპასუხე:
- შემიძლია.
მაშინ ღიმილის მაგვარმა გადაურბინა ქალს ოდესღაც ჩვეულებრივ სახეზე.

1 აპრილი 1957


მიძღვნა

მთაც ქედს იდრეკს წინ ამ დიდი ურვის,
დიდ მდინარის  მდინარებაც შეწყდა,
თუმც მტკიცეა ციხის საკლიტურნი,
მათ მიღმაა მძაფრი შმორის სუნი
და მტანჯველი  სასიკვდილო სევდა.

ვიღაცისთვის  მწუხრი განაზდება -
ვიღაცისთვის ქრის საამო ბრიზი,
ვერ აღვიქვამთ დარის განსხვავებას,
ღრჭიალის ხმა გვესმის გასაღებთა
და ხმაური ჯარისკაცთა ბიჯის.

ავდგებოდით, თითქოს გვქონდა ჟამნი,
გავყვებოდით უკაცრიელ ქუჩებს,
რიგში იდგა ცოცხალმკვდართა ჯარი,
ჩანდა ნევა გახვეული ჯანღში
და ვუსმენდით შორს მომღერალ ნუგეშს.

განაჩენი... ცრემლთა დენა მყისვე,
გარიყვა და გამოყოფა ცალკე,
გეგონება გული ამოძირკვეს,
ან სხეული წააქციეს პირქვე,
მაინც მიდის, მარტო მიბარბაცებს...

დაქალები სად მყავს უნებური
სატანური ორი წლისა ყველა?
რას ხედავენ იქ, ციმბირულ ბუქში?
რას ლანდავენ ანდა მთვარის შუქში?
განშორების სალმის მინდა შეთვლა.

მარტი, 1940


შესავალი

ეს  იმ დროს იყო, იღიმოდა როს მხოლოდ მკვდარი,
აღუშფოთველი მყუდროებით  რადგან ხარობდა,
დაირწეოდა ლენინგრადი, ვითარც ალამი
არას მაქნისი მის რიცხვმრავალ სატუსაღოსთან.
ოდეს ჭკუიდან გადასული მძიმე კირთებით,
მილასლასებდა მსჯავრდებულთა რაზმების მწკრივი,
მიაცილებდა განშორების მოკლე სიმღერით
ბედკრულ პატიმრებს ორთქმავლების საყვირთა კრინი.
სიკვდილის ვარსკვლავთ ჩვენ თავს ზემოთ თვალს ვადევნებდით,
იკრუნჩხებოდა უცოდველი რუსეთი ტანჯვით,
გადათელილი სისხლით მოთხვრილ მძიმე ჩექმებით,
საბურავებქვეშ „შავ მარიის“ მორიგ მანქანის.

1.

უთენიისას წაგიყვანეს, დაგვზაფრეს ელდით,
უკან მოგყევი, ისე როგორც მკვდრის გატანისას,
ცხარედ ტიროდნენ პატარები საძინებელში,
ჩაქრა სანთელიც სახატესთან, ვეღარ ჩაიწვა.
გადმოგიტანა ბაგეებზე სიცივე ხატმა,
მემახსოვრება მე შენს შუბლზე ეგ ჭირის ოფლიც
და მეამბოხე მსროლელების ცოლების მსგავსად
კრემლის კოშკებთან დაგიტირებ ხმამაღალ მოთქმით.

1935


2.

წყნარად მირაკრაკებს დონის მდოვრე წყალი,
ქარვისფერი მთვარე შემოვიდა სახლში,
დაუხურავს მნათობს ალმაცერად ჩაჩი,
ქარვისფერი მთვარე ხედავს ქალის აჩრდილს.

სნეულებას მოწმობს ქალის გამოხედვა
და ამასთან ერთად არის მარტოხელაც,
ქმარი საფლავშია და ციხეში - შვილი,
მეოხ ეყავთ ჩემს სულს გვედრით პარაკლისით!

1938









3.

ეს მე არა ვარ, სხვა იტანჯება.
წელში გამწყვეტდა ეს სატანჯველი,
დე, თავს დამტყდარი გლოვის ძაძებმა
დაფაროს, ჩაქრეს, დაე, კანდელიც...
ღამეა.

1939

4.

რა გადაგხდება თავს, რომ იცოდე -
ოხუნჯს, ნებიერს ამხანაგების,
„სამეფო სოფლის“ მხიარულ მცოდველს,
რა განსაცდელი გელის განგებით -
რომ მესამასე, გადასაცემით,
რიგში იდგები  „ჯვრების“ კარებთან,
ახალ წელს შენი მდუღარე ცრემლით
ფერხთით ყინული რარიგ გალღვება.
იქ  სატუსაღოს ალვა ირწევა,
ჩქამი არ ისმის - მაგრამ რამდენი
ალალ-მართალი სიცოცხლე წყდება...


1938


5.

ჩვიდმეტი თვეა ვყვირი ხმამაღლა,
მოგელოდები, გიხმობ მგლოველი,
ფეხქვეშ გავეგე მრავალჯერ ჯალათს,
ხარ ჩემი პირმშოც, თავზრის მომგვრელიც. 
ირგვლივ ბევრი რამ გადაიხლართა
და აღარ ძალმიძს უკვე გარკვევა -
ვის ვთვლიდე მხეცად, ადამიანად,
დიდხანს ველოდო კიდევ მსჯავრდებას?
მხოლოდ ყვავილნი მჭკნარი, მტვრიანი
და სასაკმევლის რხევის წკრიალი,
გზა და კვალია სადღაც არსაით.
პირდაპირ თვალში მომაპყრო მზერა,
მალი სიკვდილით დამემუქრება
მიმოციაგე დიდი ვარსკვლავი.

1939


6

სწრაფად ქრის მჩატე მრავალი კვირა,
ვეღარ შევიტყვე შენი ამბები -
ძვირფასო ძეო,  გიმზერდნენ ვითარ
საპატიმროში თეთრი ღამენი;
ვით შეგცქერიან ისინი კვლავაც
მწველი, მშანთველი მზერით კაკაჩის,
მოასწავებენ შენს მაღალ ჯვარცმას,
შენს გარდაუვალ სიკვდილს საკანში.

გაზაფხული, 1939


7.

მსჯავრი


მკერდს მიეხალა როყიო სიტყვა,
მონახა გული ჯერ უბზარავი.
არა უშავს რა, რადგან მზად ვიყავ,
როგორღაც შევძლებ გავართვა თავი.

დღეს უამრავი მომელის საქმე:
მომიწევს ხსოვნის ბოლომდე ჩაკვლა,
ხამს, მოვემზადო სული გაქვავდეს,
ცხოვრების სწავლაც მომიწევს ახლად.

თორემ... ზეიმს ჰგავს დარაბის გარეთ
ეს შარიშური ზაფხულის ალხის.
მე ხომ კარგა ხნის წინ ვიგუმანე
ნათელი დღე და დაცლილი სახლი.

ზაფხული, 1939.
შადრევნის სახლი


8.

სიკვდილს

შენ სულერთია მაინც მოხვალ  - მოდი ახლავე!
აუტანელმა სიმძიმილმა მიმასავათა;
შუქი ჩავაქრე საცხოვრისში, კარი გავაღე,
სულმოუთქმელად გელოდები საკვირველს, სადას.

ნებისმიერი სახით მოდი - მოწამლულ ჭურვით,
შემოიჭერი, თუკი გნებავს, როყიო ტყვიით,
ან მომეპარე დანით, როგორც ნაცადი ქურდი,
ანდა დამგესლე შხამიანი ოხშივრით ტიფის.

ანდა გაცვეთილ მონაჩმახის შემბოჭე ხუნდით,
გულისრევამდე ნაცნობია რომელიც ხალხში, -
რათა ვიხილო  წვეროკინა ცისფერი ქუდის
და შიშისაგან ფერწასული მმართველი სახლის.

აწ სულერთია. იკლაკნება შორს ენისეი,
შევცქერი ბნელში მოციაგე პოლარულ ვარსკვლავს,
საყვარელ თვალთა ელვარებას, კიალს ცისფერის,
უკანასკნელი შეძრწუნების წყვდიადი ფარავს.


1939 წლის 19 აგვისტო,
შადრევნის სახლი,
ლენინგრადი


9.

ფრთამ მომიჩრდილა უგუნურების,
სული დაფარა ნახევრად ჩრდილით,
მისი ცეცხლოვან ღვინით ვრწყულდები
და ბნელ ხევისკენ მიმიხმობს ხიბლით.

ცხადია, წასვლის ჟამმა ჩამოკრა,
ხამს გამარჯვება ფეშქაშად მივცე
და ყური ვუგდო საკუთარ ბოდვას,
ვითარცა უცხოს სიშლეგეს - ისე.

ისიც ცხადია,  ნებას არ დამრთავს
თან გავიყოლო რაიმე ქვეყნის
(არ გაჭრის მასთან ხვეწნა-მუდარა,
გულს ვერ მოვულბობ თავის შეწყენით):

ვერც ხსოვნას შვილის დაზაფრულ თვალთა
და მის წვალებას წავიღებ საგზლად,
ვერც იმ დღეს - მეხმა რომ იგრიალა
და ვერც ციხეში შეხვედრის საათს

და ვერც სიგრილეს ძვირფასი ხელის
და ვერც ცაცხვების მღელვარე ჩრდილებს,
ვერც ჟივილ-ხივილს შორეულ ხმების
და ვერც იმ სიტყვებს, რაც დამამშვიდებს.


4 მაისი, 1940
შადრევნის სახლი



ჯვარცმა

„ნუ მტირი მე, დედაო, მხილველი საფლავს შინა ძისა“

10


I

დიადი ჟამი განადიდა ანგელოზთ დასმა,
ცის კაბადონი მინასავით გადნა სახმილით;
„რად მიმატოვე?“ - შეჰღაღადა ზეციურ მამას,
„ნუ მტირი...“ - დედა ანუგეშა ჯვრიდან ძახილით.

II

მაგდალინელი მჯიღს იცემდა მკერდში, ჰგოდებდა,
უსაყვარლესი მოწაფე კი  ჯავრით გახევდა,
ხოლო მდუმარედ სადაც იდგა ტანჯული დედა,
ვერც ერთ იმათგანს გაებედა  იქით გახედვა.

1940-1943


ეპილოგი

            I

გავიგე, სახეს თუ რა აბერებს,
თვალთაგან შიში ვით იმზირება,
ვით ამოკაწრავს ლურსმულ წარწერებს
დაუნდობელად ღაწვზე კირთება,

ნაცრისფერ, ანდა გიშრის თმის კავებს
როგორ დაფარავს უეცრად ვერცხლი,
მორჩილ ბაგეებს ღიმი უმალვე
ვით შეახმება მოგვრილი ელდით.

მხოლოდ ჩემ გამო ღმერთს როდი ვვედრი -
მსურს, რომ მოიღოს მათზეც წყალობა,
ყინვაშიც, ხვატშიც ვინც მედგა გვერდით
წითელ უსახურ კედლის მახლობლად.


II
მიცვალებულთა პანაშვიდის საათმაც დაკრა,
მაშინდებურად გხედავთ, გისმენთ, შეგიგრძნობთ კვლავაც:

იმას, რომელსაც გადახტომა სურდა სარკმლიდან,
იმასაც, ვინც ვერ გადაქელავს მშობლიურ მიწას,

იმ ლამაზ ქალსაც, ციხის რიგში უმწეოს, დაღლილს,
რომ ჩურჩულებდა: „აქ მოვდივარ ისე, ვით სახლში“.

მოხსენიება სუყველასი ცალ-ცალკე მსურდა,
სია წამართვეს, ვერ ვიხსენებ  ამიტომ სრულად.

ფართო საფარველს მათ მივუძღვნი საერთოს, ნაქსოვს
მწირ სიტყვებისგან, რაც მსმენია მათგან და მახსოვს.

გამახსენდება ყველგან, სადაც ვივლი მარადის,
ვერ დავივიწყებ, რომც დამატყდეს თავს სხვა ვარამიც.

დამიმუწავენ თუკი ძალით გატანჯულ ბაგეს,
რომლითაც ასი მილიონი კაცი ღაღადებს,

მათაც ჩემსავით  მანუგეშონ შეწევნით ღმერთის,
მომიხსენიონ დაკრძალვის დღეს ლოცვებში, ვვედრი.

და თუ ოდესღაც სანუკვარი დადგება ხანა,
ძეგლს აღმიმართავს მშობლიური ჩემი ქვეყანა,

წინასწარ ვამბობ, თანახმა ვარ დამიდგან ძეგლი,
ოღონდ პირობით - ასეთია ჩემი ანდერძი:

ნაქანდაკები ნუ იდგმება გთხოვთ ზღვის ნაპირთან,
ბოლო ძაფები რადგან ზღვასთან უკვე გამიწყდა.

ნურც მეფის ბაღში სიახლოვეს სანატრელ ჯირკის,
სადაც აჩრდილი უნუგეშო მიცდის და ტირის,

არამედ აქვე, სადაც დიდხანს ვიდექი რიგში,
სამას გრძელ საათს, არ გამეხვნა თუმც კარი ჭიშკრის.

იმად, რომ ვშიშობ სიკვდილშიაც კი მომგვრის თავზარს,
ვერ დავივიწყებ „შავ მარიის“ ბორბლების რახრახს,

ვერ დავივიწყებ მიხეთქებას საძულველ კარის
და ბებრის ღრიალს, რომ მოჰგავდა დაკოდილ ნადირს.

დე, გახევებულ და ბრინჯაოს ქუთუთოს ღარად
დაბლა ჩამოჰყვეს მდნარი თოვლი ცრემლის ნიაღვრად,

დე, შორიახლოს იღუღუნონ ციხის მტრედებმა
და ნევის გასწვრივ გაიარონ წყნარად გემებმა.


მარტი, 1940


თარგმნა ოთარ ცისკაძემ

2017 წ. ოქტომბერ-ნოემბერი


შენიშვნები:

„შავი მარია“ - ჩეკას მანქანების თიკუნი (იგივე „შავი ყორანი“).
მეამბოხე მსროლელები - პეტრე პირველს აუჯანყდნენ და სიკვდილით დასაჯეს კრემლთან, ერთ-ერთი ჯალათი პეტრე I იყო.
„ჯვრები“ - ლენინგრადის ცნობილი ციხე




Анна Ахматова – Реквием


Нет, и не под чуждым небосводом,
И не под защитой чуждых крыл,-
Я была тогда с моим народом,
Там, где мой народ, к несчастью, был.

1961

Вместо предисловия

    В страшные годы ежовщины я провела семнадцать месяцев в тюремных очередях в Ленинграде. Как-то раз кто-то "опознал" меня. Тогда стоящая за мной женщина, которая, конечно, никогда не слыхала моего имени, очнулась от свойственного нам всем оцепенения и спросила меня на ухо (там все говорили шепотом):
    - А это вы можете описать?
    И я сказала:
    - Могу.
    Тогда что-то вроде улыбки скользнуло по тому, что некогда было ее лицом.

1 апреля 1957, Ленинград

Посвящение

Перед этим горем гнутся горы,
Не течет великая река,
Но крепки тюремные затворы,
А за ними "каторжные норы"
И смертельная тоска.
Для кого-то веет ветер свежий,
Для кого-то нежится закат -
Мы не знаем, мы повсюду те же,
Слышим лишь ключей постылый скрежет
Да шаги тяжелые солдат.
Подымались как к обедне ранней,
По столице одичалой шли,
Там встречались, мертвых бездыханней,
Солнце ниже, и Нева туманней,
А надежда все поет вдали.
Приговор... И сразу слезы хлынут,
Ото всех уже отделена,
Словно с болью жизнь из сердца вынут,
Словно грубо навзничь опрокинут,
Но идет... Шатается... Одна...
Где теперь невольные подруги
Двух моих осатанелых лет?
Что им чудится в сибирской вьюге,
Что мерещится им в лунном круге?
Им я шлю прощальный свой привет.

    Март 1940

      Вступление

Это было, когда улыбался
Только мертвый, спокойствию рад.
И ненужным привеском качался
Возле тюрем своих Ленинград.
И когда, обезумев от муки,
Шли уже осужденных полки,
И короткую песню разлуки
Паровозные пели гудки,
Звезды смерти стояли над нами,
И безвинная корчилась Русь
Под кровавыми сапогами
И под шинами черных марусь.

          1

Уводили тебя на рассвете,
За тобой, как на выносе, шла,
В темной горнице плакали дети,
У божницы свеча оплыла.
На губах твоих холод иконки,
Смертный пот на челе... Не забыть!
Буду я, как стрелецкие женки,
Под кремлевскими башнями выть.

    [Ноябрь] 1935, Москва


          2

Тихо льется тихий Дон,
Желтый месяц входит в дом.

Входит в шапке набекрень,
Видит желтый месяц тень.

Эта женщина больна,
Эта женщина одна.

Муж в могиле, сын в тюрьме,
Помолитесь обо мне.

    1938




3

Нет, это не я, это кто-то другой страдает.
Я бы так не могла, а то, что случилось,
Пусть черные сукна покроют,
И пусть унесут фонари...
                        Ночь.

    1939

          4

Показать бы тебе, насмешнице
И любимице всех друзей,
Царскосельской веселой грешнице,
Что случится с жизнью твоей -
Как трехсотая, с передачею,
Под Крестами будешь стоять
И своею слезою горячею
Новогодний лед прожигать.
Там тюремный тополь качается,
И ни звука - а сколько там
Неповинных жизней кончается...

    1938

          5

Семнадцать месяцев кричу,
Зову тебя домой,
Кидалась в ноги палачу,
Ты сын и ужас мой.
Все перепуталось навек,
И мне не разобрать
Теперь, кто зверь, кто человек,
И долго ль казни ждать.
И только пыльные цветы,
И звон кадильный, и следы
Куда-то в никуда.
И прямо мне в глаза глядит
И скорой гибелью грозит
Огромная звезда.

    1939

          6

Легкие летят недели,
Что случилось, не пойму.
Как тебе, сынок, в тюрьму
Ночи белые глядели,
Как они опять глядят
Ястребиным жарким оком,
О твоем кресте высоком
И о смерти говорят.

    Весна 1939

          7

      Приговор

И упало каменное слово
На мою еще живую грудь.
Ничего, ведь я была готова,
Справлюсь с этим как-нибудь.

У меня сегодня много дела:
Надо память до конца убить,
Надо, чтоб душа окаменела,
Надо снова научиться жить.

А не то... Горячий шелест лета,
Словно праздник за моим окном.
Я давно предчувствовала этот
Светлый день и опустелый дом.

    [22 июня] 1939, Фонтанный Дом

8

      К смерти

Ты все равно придешь - зачем же не теперь?
Я жду тебя - мне очень трудно.
Я потушила свет и отворила дверь
Тебе, такой простой и чудной.
Прими для этого какой угодно вид,
Ворвись отравленным снарядом
Иль с гирькой подкрадись, как опытный бандит,
Иль отрави тифозным чадом.
Иль сказочкой, придуманной тобой
И всем до тошноты знакомой,-
Чтоб я увидела верх шапки голубой
И бледного от страха управдома.
Мне все равно теперь. Клубится Енисей,
Звезда Полярная сияет.
И синий блеск возлюбленных очей
Последний ужас застилает.

    19 августа 1939, Фонтанный Дом



          9

Уже безумие крылом
Души накрыло половину,
И поит огненным вином
И манит в черную долину.

И поняла я, что ему
Должна я уступить победу,
Прислушиваясь к своему
Уже как бы чужому бреду.

И не позволит ничего
Оно мне унести с собою
(Как ни упрашивай его
И как ни докучай мольбою):

Ни сына страшные глаза -
Окаменелое страданье,
Ни день, когда пришла гроза,
Ни час тюремного свиданья,

Ни милую прохладу рук,
Ни лип взволнованные тени,
Ни отдаленный легкий звук -
Слова последних утешений.

    4 мая 1940, Фонтанный Дом


          10

        Распятие

                Не рыдай Мене, Мати,
                во гробе зрящия.
            ___

Хор ангелов великий час восславил,
И небеса расплавились в огне.
Отцу сказал: "Почто Меня оставил!"
А матери: "О, не рыдай Мене..."

                        1938
            ___

Магдалина билась и рыдала,
Ученик любимый каменел,
А туда, где молча Мать стояла,
Так никто взглянуть и не посмел.

                        1940, Фонтанный Дом

          Эпилог

            I

Узнала я, как опадают лица,
Как из-под век выглядывает страх,
Как клинописи жесткие страницы
Страдание выводит на щеках,
Как локоны из пепельных и черных
Серебряными делаются вдруг,
Улыбка вянет на губах покорных,
И в сухоньком смешке дрожит испуг.
И я молюсь не о себе одной,
А обо всех, кто там стоял со мною,
И в лютый холод, и в июльский зной
Под красною ослепшею стеною.

            II

Опять поминальный приблизился час.
Я вижу, я слышу, я чувствую вас:

И ту, что едва до окна довели,
И ту, что родимой не топчет земли,

И ту, что красивой тряхнув головой,
Сказала: "Сюда прихожу, как домой".

Хотелось бы всех поименно назвать,
Да отняли список, и негде узнать.

Для них соткала я широкий покров
Из бедных, у них же подслушанных слов.

О них вспоминаю всегда и везде,
О них не забуду и в новой беде,

И если зажмут мой измученный рот,
Которым кричит стомильонный народ,

Пусть так же они поминают меня
В канун моего поминального дня.

А если когда-нибудь в этой стране
Воздвигнуть задумают памятник мне,

Согласье на это даю торжество,
Но только с условьем - не ставить его

Ни около моря, где я родилась:
Последняя с морем разорвана связь,

Ни в царском саду у заветного пня,
Где тень безутешная ищет меня,


А здесь, где стояла я триста часов
И где для меня не открыли засов.

Затем, что и в смерти блаженной боюсь
Забыть громыхание черных марусь,

Забыть, как постылая хлопала дверь
И выла старуха, как раненый зверь.

И пусть с неподвижных и бронзовых век
Как слезы, струится подтаявший снег,

И голубь тюремный пусть гулит вдали,
И тихо идут по Неве корабли.


Март, 1940

კომენტარები ილუსტრაციები რეცენზიები