ნაბიჯი გვერდით
რადგან მე ვეკუთვნი ტყეს და მარტოობას.
კნუტ ჰამსუნი, პანი
თავისუფლება ყოველთვის არსებობს, საკმარისია ამისთვის
გადაიხადო.
ჰენრი დე მონტერპლანტი, დღიურები 1957

სანამ ორმოცი წელი შემისრულდებოდა, საკუთარ თავს
დავპირდი, რომ მეცხოვრა სადმე, ტყის სიღრმეში, როგორც
განდეგილს. პირობა შევუსრულე თავს და ექვსი თვით დავსახლდი
პატარა, ციმბირულ ქოხში, ბაიკალის ტბის სანაპიროზე,
ჩრდილოეთის კედრების კონცხთან. არავითარი სტუმარი.
ერთადერთი სოფელი - ას ოცი კილომეტრის მოშორებით. არც მეზობელი და არც გზა, აქამდე
მოსასვლელი. ზოგჯერ მცირეხნიანი
ვიზიტი. ზამთარში ტემპერატურა -30 ° C, ზაფხულში სანაპიროზე
შემოხეტებული დათვები. მოკლედ, ჭეშმარიტი სამოთხე.
თან წავიღე წიგნები, სიგარები და არაყი. ხოლო დანარჩენი - სივრცე, სიმშვიდე და
მარტოობა უკვე აქ იყო.
ამ ცივ უდაბნოში გამოვიგონე ფხიზელი და მშვიდი ცხოვრება. ჩემი ყოფა იყო
თავშეკავებული და მკაცრი, ჟესტები – უბრალო. ვუყურებდი
მიმავალ დღეებს ბაიკალზე, ვჭრიდი შეშას ტყეში, ვთევზაობდი, რომ სადილი მქონოდა, ბევრს
ვკითხულობდი, დავდიოდი მთებში და ვსვამდი არაყს ფანჯარასთან. ეს ქოხი იყო იდეალური
პოსტი ბუნების
მღელვარებაზე დასაკვირვებლად.
გავიცანი ზამთარი და გაზაფხული, ბედნიერება და უიმედობა, და ბოლოს - სიმშვიდე.
ტაიგაში მოხდა ჩემი გარდასახვა. უძრაობამ მომიტანა ის, რასაც მოგზაურობით ვეღარ
ვიღებდი. ადგილის გენია დამეხმარა დროის მოთვინიერებაში. ჩემი განდეგილობა გადაიქცა
ტრანსფორმაციის ლაბორატორიად.
ყოველდღე რვეულში ვიწერდი საკუთარ ფიქრებს.
ეს მარტოობის დღიური გიჭირავთ ახლა ხელში.
თებერვალი
ტყე

ჰაინცის მარკა აწარმოებს თხუთმეტამდე სახეობის საწებელს. ირკუტსკის სუპერმარკეტი
გვთავაზობს თხუთმეტივეს და არ ვიცი, რომელი ავარჩიო. ექვსი ტომარა გავავსე მაკარონით და
ტაბასკოთი. ლურჯი საბარგო გარეთ მელის. მიშამ, მძღოლმა არ ჩააქრო მანქანა, რადგან -32
გრადუსია. ხვალ დავტოვებთ
ირკუსტსკს. სამ დღეში კი მივაღწევთ ქოხს ბაიკალის
აღმოსავლეთ სანაპიროზე. საყიდლები აუცილებლად დღეს უნდა
დავამთავრო. შევარჩიე ყველაზე ცხარე ტაპასი ჰაინცის მრავალფეროვნებიდან.გადავთვალე
ტვრამეტი ბოთლი - სამი ცალი თვეში.
თხუთმეტი სახეობის კეტჩუპი! აი ერთ-ერთი მიზეზი, რატომაც მსურს სამყაროს მიტოვება.
9 თებერვალი
წამოწოლილი ვარ ჩემს საწოლზე ნინას სახლში, რომელიც
მდებარეობს პროლეტარების ქუჩაზე. მიყვარს ქუჩების
დასახელებები რუსეთში. აქაურ სოფლებში შეხვდებით "შრომის ქუჩას”, “ოქტომბრის
რევოლუციის," "პარტიზანების" და ზოგჯერ,
"ენთუზიაზმის" ქუჩებს, სადაც მძიმედ მიაბიჯებენ ჭაღარა, მოხუცი სლავები.
ნინა, ყოფილი პიანისტი, საუკეთესო დიასახლისია მათ შორის, ვინც ირკუტსკში სახლებს
აქირავებს. საბჭოთა კავშირის დროს ის საკონცერტო დარბაზებში უკრავდა. გუშინ მითხრა:
"ვინ წარმოიდგენდა, რომ ერთ დღეს ბლინების ქარხანად ვიქცეოდი?" ნინას კატა ჩემს
მუცელზე კრუტუნებს.
კატა რომ ვიყო, ვიცი რომელ მუცელთანაც გავთბებოდი.
შვიდი წლის წინანდელ ოცნებას ვუბრუნდები. პირველად 2003 წელს ვიმყოფებოდი
ბაიკალზე. სანაპიროზე სეირნობისას აღმოვაჩინე ერთმანეთისგან თანაბრად დაშორებული
ქოხები, რომლებშიც მარტოხელა, უცნაურად ბედნიერი ადამიანები ცხოვრობდნენ. ველურ
ბუნებაში გაქცევის და იქ მარტოდ ცხოვრების იდეა ჩემში იზრდებოდა და აი, შვიდი წლის
შემდეგ, ისევ აქ ვარ.
ძალა უნდა მოვიკრიბო და ეს კატა გადავაგდო. საწოლიდან
ადგომა უზარმაზარ ძალისხმევას მოითხოვს, განსაკუთრებით
ცხოვრების შეცვლისთვის. შემობრუნების სურვილი ხშირად
მაშინ ჩნდება, როდესაც ოცნების ასრულების ზღვარზე ვართ. ზოგიერთი მამაკაცი გადამწყვეტ
მომენტში უკან იხევს. ვშიშობ,
მამაკაცთა ამ სახეობას მივეკუთვნები მეც.
მიშას საბარგო პირთამდეა სავსე. ტბამდე მისაღწევად ხუთი საათის სავალია გაყინულ
სტეპებზე. მწვერვალებსა და ხეობებს, გაქვავებულ ღვარცოფებს შორის. გორაკებს ფერხთით
გაშენებული სოფლებიდან ბოლი ამოდის, ოხშივარი ასდის მიწის ზედაპირს. ასეთი სანახაობის
ხილვისას მალევიჩი წერდა “ვეღარასოდეს ექნება პრეტენზია ბედნიერებაზე, ვინც ციმბირი
გადაკვეთა."
გორაკის წვერზე ასულებმა ტბა დავინახეთ. იქვე შევჩერდით
დასალევად. ოთხიოდე ყლუპი არყის შემდეგ კითხვა გამიჩნდა:

რომელი სასწაულით ერწყმის სანაპირო ზოლი ასე იდეალურად
წყლის კონტურს?
მოვიშოროთ სტატისტიკაც. ბაიკალის ტბა, რომელიც 25 მილიონი წლის წინ წარმოიქმნა,
სიგრძით 700 კილომეტრია, სიგანით 40, ხოლო სიღრმე კილომეტრ-ნახევარს აღწევს. ზამთარში
მისი ზედაპირი 110 სანტიმეტრის სისქის ყინულით იფარება. მზეს კიდია ეს მონაცემები, თავის
სიყვარულს აფრქვევს ქათქათა ზედაპირს. ღრუბელი ფილტრავს სხივებს, მისი ათინათები
სრიალებენ ყინულზე და აელვარებენ უსიცოცხლო სხეულს.
საბარგო ყინულს შეუერთდა. ბორბლებს ქვემოთ ერთი კილომეტრის სიღრმის წყალია. თუ
ნაპრალში ჩავვარდებით, მანქანა სიბნელეში ჩაიკარგება, ჩვენი სხეულები კი ფიფქებივით
დაეშვებიან ფსკერისკენ. ეს ტბა საოცნებო ადგილია მათთვის, ვისაც გახრწნის ეშინია. ჯეიმს
დინს სურდა, მისი ცხედარიც ლამაზი ყოფილიყო. პატარა კრევეტები ბაიკალის ეპიშურა
”Epischura baïkalensis” ოცდაოთხ საათში გაასუფთავებენ სხეულებს ხორცისაგან და მხოლოდ
პრიალა ძვლებს დატოვებენ წყლის სიღრმეში.
10 თებერვალი
ღამე სოფელ ხუჯირში გავატარეთ, კუნძულ ოლხონზე და მეორე დილით გავწიეთ
ჩრდილოეთისკენ. მიშა მთელი გზა დუმს. მიყვარს ჩუმი ადამიანები, მათ ფიქრებს წარმოვიდგენ
ხოლმე.
ჩემი ოცნების გზას მივუყვები. პირქუში, მოქუფრულია ატმოსფერო. სიცივემ ქარში თმა
გაიშალა, ნამქერი აწყდება სატვირთოს ბორბლებს. ქარიშხალი იფეთქებს ცასა და ყინულს
შორის დარჩენილ ნაპრალში. ვუყურებ სანაპიროს და ვცდილობ არ ვიფიქრო, რომ ექვსი თვე ამ
მწუხარე ტყეებში უნდა ვიცხოვრო. აქ არის ყველაფერი, რათა წარმოვიდგინოთ დეპორტაციის
სურათი ციმბირში: უსასრულობა, მოჩვენებითი ბრწყინვალება, ყინული თითქოს სუდარით არის
შემოსილი. უდანაშაულო ადამიანები ოცდახუთი წლით გამოკეტეს ამ ჯოჯოხეთში. მე საკუთარი
სურვილით ვრჩები. რა მაქვს საწუწუნო?
მიშა: «ეს სევდიანია.»
შემდეგ სიჩუმე მეორე დღემდე.
ჩემი ქოხი ჩრდილოეთით, ბაიკალ-ლენას ნაკრძალში მდებარეობს. ის გეოლოგების ყოფილი
თავშესაფარია 1980-იან წლებში აშენებული და კედრების კორომში შემალული. ადგილსაც ამ
ხეებმა მისცეს დასახელება: "ჩრდილოეთის კედრების კონცხი". ისე ჟღერს, როგორც მოხუცთა
თავშესაფრის სახელწოდება. ბოლოს და ბოლოს აქ დასახლება მართლაც არის პენსიაზე
გასვლა.
ტბაზე მანქანით სიარული წესების დარღვევაა. მხოლოდ ღმერთები და ობობები დადიან
წყალზე. ცხოვრებაში სულ სამჯერ ვიგრძენი, რომ ტაბუ დავარღვიე. პირველი, ადამიანების
წყალობით დამშრალი არალის ზღვის ფსკერის ნახვისას. მეორედ, ქალის პირადი დღიურის
კითხვისას და მესამედ - ბაიკალის ზედაპირზე სატვირთოთი გადაადგილებისას.
ყოველ ჯერზე მაქვს შთაბეჭდილება, რომ რაღაც აკრძალულს ვგლეჯ ფარდას და საკეტის
ჭუჭრუტანიდან ვუთვალთვალებ.
ამ ყველაფერს ვუხსნი მიშას. ის არ მპასუხობს.

საღამოს პოკოინიკის კვლევით სადგურზე, ნაკრძალის შუაგულში ვჩერდებით. აქაურობის
მცველები არიან სერგეი და ნატაშა, ბერძენი ღმერთებივით ლამაზები, ამასთანავე, მარჯვე და
მოხერხებულნი. ისინი უკვე ოცი წელია აქ ცხოვრობენ და ბრაკონიერებისგან იცავენ
ტერიტორიას. ჩემი ქოხი აქედან ორმოცდაათ კილომეტრშია, ჩრდილოეთით. მაბედნიერებს ეს
მეზობლობა და ამ წყვილზე ფიქრი. მათი სიყვარული კუნძულია ციმბირულ ზამთარში.
საღამო გავატარეთ მათ ორ მეგობართან ერთად. საშა და იურა, ციმბირელი
მეთევზეები, განასახიერებენ დოსტოევსკისეულ ორ ტიპს. საშა არის სისხლჭარბი,
ვარდისფერლოყება და სიცოცხლით სავსე. მისი მძიმე მზერა ჩაფლულია მონღოლოიდური
თვალების სიღრმეში. იურა უფრო პირქუშია, რასპუტინული, შლამის თევზით რომ გაზრდილი.
ის ფერმიხდილია ტოლკინისეული მორდორის მკვიდრებივით. პირველი თვალისმომჭრელი
ტრიუკებისთვის არის დაბადებული, მეორესთვის კი შეთქმულების თეორიებია ზედგამოჭრილი.
იურა უკვე თხუთმეტი წელია ქალაქში არ ყოფილა.
La marque Heinz commercialise une quinzaine de variétés de sauces. Le
supermarché d’Irkoutsk les propose toutes et je ne sais quoi choisir. J’ai
déjà rempli six caddies de pâtes et de Tabasco. Le camion bleu m’attend.
Micha, le chauffeur, n’a pas éteint le moteur, et dehors, il fait –32. Demain,
nous quittons Irkoutsk. En trois jours, nous atteindrons la cabane, sur la rive
ouest du lac. Je dois terminer les courses aujourd’hui. Je choisis le « super
hot tapas » de la gamme Heinz. J’en prends dix-huit bouteilles : trois par
mois.
Quinze sortes de ketchup. À cause de choses pareilles, j’ai eu envie de
quitter ce monde.
9 février
Je suis allongé sur mon lit dans la maison de Nina, rue des Prolétaires.
J’aime les noms de rues en Russie. Dans les villages, on trouve la « rue du
Travail », la « rue de la révolution d’Octobre », la « rue des Partisans » et,
parfois, la « rue de l’Enthousiasme » où marchent mollement de vieilles
Slaves grises.
Nina est la meilleure logeuse d’Irkoutsk. Autrefois, pianiste, elle se
produisait dans les salles de concerts de l’Union soviétique. À présent, elle
tient une maison d’hôte. Hier elle m’a dit : « Qui eût cru que je me
transformerais un jour en usine à crêpes ? » Le chat de Nina ronronne sur
mon ventre. Si j’étais un chat, je sais le ventre où je me réchaufferais.
Je suis au seuil d’un rêve vieux de sept ans. En 2003, je séjournai pour la
première fois au bord du Baïkal. Marchant sur la grève, je découvris des
cabanes régulièrement espacées, peuplées d’ermites étrangement heureux.
L’idée de m’enfouir sous le couvert des futaies, seul, dans le silence,
chemina en moi. Sept ans plus tard, m’y voilà.
Il faut que je trouve la force de repousser le chat. Se lever de son lit
demande une énergie formidable. Surtout pour changer de vie. Cette envie
de faire demi-tour lorsqu’on est au bord de saisir ce que l’on désire.
Certains hommes font volte-face au moment crucial. J’ai peur d’appartenir
à cette espèce.
Le camion de Micha est chargé ras la gueule. Pour atteindre le lac, cinq
heures de route à travers des steppes englacées : une navigation, par les
sommets et les creux d’une houle pétrifiée. Des villages fument au pied des
collines, vapeurs échoués sur des hauts-fonds. Devant pareilles visions,

Malevitch écrivit : « Quiconque a traversé la Sibérie ne pourra plus jamais
prétendre au bonheur. » Au sommet d’une croupe, le lac apparaît. On
s’arrête pour boire. Cette question après quatre rasades de vodka : par quel
miracle la ligne du littoral épouse-t-elle aussi parfaitement les contours de
l’eau ?
Débarrassons-nous des statistiques. Le Baïkal, sept cents kilomètres de
long sur quatre-vingts de large et un kilomètre et demi de profondeur.
Vingt-cinq millions d’années. L’hiver, une épaisseur de glace de cent dix
centimètres. Le soleil se fout de ces données. Il irradie son amour sur la
surface blanche. Les nuages filtrent les rayons, un troupeau de plaques de
lumière glissent sur la neige : la joue du cadavre s’éclaire.
Le camion s’engage sur la glace. Sous les roues, un kilomètre de fond. Si
nous tombons dans une faille, la machine s’abîmera dans le noir. Les corps
chuteront silencieusement. Lente neige des noyés. Le lac est un caveau rêvé
pour qui craint la pourriture. James Dean voulait mourir en laissant « de
beaux cadavres ». Les petites crevettes Epischura baïkalensisnettoieront les
corps en vingt-quatre heures et ne laisseront que l’ivoire des os au fond des
eaux.
10 février
Nous avons passé la nuit dans le village de Khoujir, sur l’île d’Olkhon (se
prononce Olkhraûne, à la nordique), et nous roulons vers le nord. Micha ne
dit pas un mot. J’admire les gens mutiques, je m’imagine leurs pensées.
Je fais route vers le lieu de mes rêves. L’atmosphère est lugubre. Le froid
a lâché ses cheveux dans le vent. Les filandres de neige fuient devant les
roues. La tempête s’immisce dans l’interstice laissé entre le ciel et la glace.
Je regarde la rive, essaie de ne pas penser que je vais vivre six mois dans
ces forêts de requiem. Il y a là tous les ingrédients de l’imagerie sibérienne
de la déportation : l’im mensité, la lueur livide. La glace a des airs de
linceul. Des innocents étaient jetés vingt-cinq ans dans ce cauchemar. Moi,
je vais y séjourner de mon gré. De quoi me plaindrais-je ?
Micha : « C’est triste. »
Puis silence jusqu’au lendemain.
Ma cabane est située au nord de la réserve Baïkal-Lena. C’est un ancien
abri de géologue construit dans les années 1980 et enfoui dans une clairière
de cèdres. Sur la carte, les arbres ont donné leur nom au lieu : « cap des

Cèdres du Nord ». Cèdres du Nordsonne comme un nom de résidence de
personnes âgées. Après tout, il s’agit bien d’une retraite.
Rouler sur un lac est une transgression. Seuls les dieux et les araignées
marchent sur les eaux. J’ai ressenti trois fois l’impression de briser un
tabou. La première, en contemplant le fond de la mer d’Aral, vidée par les
Hommes. La seconde en lisant le journal intime d’une femme. La troisième,
en roulant sur les eaux du Baïkal. Chaque fois, l’impression de déchirer un
voile. L’œil regarde par le trou de la serrure.
J’explique cela à Micha. Il ne répond rien.
Ce soir nous faisons halte dans la station scientifique de Pokoïniki, au
cœur de la réserve.
Sergueï et Natasha en sont les gardes. Ils sont beaux comme des dieux
grecs, en plus habillés. Ils vivent ici depuis vingt ans, traquant les
braconniers. Ma cabane est à cinquante kilomètres de chez eux, au nord. Je
suis heureux de les compter pour voisins. Penser à eux me sera agréable.
Leur amour : une île dans l’hiver sibérien.
Nous avons passé la soirée avec deux de leurs amis, Sacha et Youra, des
pêcheurs sibériens qui incarnent deux types dostoïevskiens. Sacha est
hypertendu, rose, vital. Son regard dur est logé au fond d’yeux
mongoloïdes. Youra est sombre, raspoutinien, nourri au poisson de vase. Sa
peau est livide comme celle des habitants du Mordor tolkienien. Le premier
est destiné aux coups d’éclat et l’autre aux conspirations. Youra n’est pas
allé en ville depuis quinze ans.