ვის არ სმენია ლეგენდა, -  წარმოშობით ვენეციელმა, დიდებულმა კომპოზიტორმა და  ვირტუოზმა მევიოლინემ ნიკოლო პაგანინიმ  როგორ მიჰყიდა სული ეშმაკს ჯადოსნური ვიოლინოსათვის? -  ამ  ლეგენდის  სჯეროდა ისეთ ურწმუნოს,  სკეპტიკოსს და ცინიკოსსაც კი,  როგორიც სახელგანთქმული პოეტი ჰენრიხ ჰეინე იყო. სამაგიეროდ, ცოტას თუ სმენია როგორ დასრულდა ეს ღვთისსაგმობი გარიგება და ვინ აღმოჩნდა მასში გამარჯვებული: ადამიანი თუ კაცობრიობის მტერი?  მოხეტიალე უნგრელ  ბოშებში არსებობს ერთი მოარული ბნელი ლეგენდა, დაიჯერებთ თუ  არა მას - თქვენი ნებაა...   

        ახალგაზრდა ნიკოლოს ბედი ნამდვილად არ წყალობდა იმ წელიწადს, როცა ვალებმა, წარუმატებლობამ და ათასმა  წვრილმანმა უსიამოვნებამ  იძულებული გახადა  ვენეციიდან ვენაში გაქცეულიყო სადაც ის, - მოხეტიალე მუსიკოსი - ქორწილებში უკრავდა ან თავისი იაფფასიანი ვიოლინოთი ღატაკთა სამიკიტნოებს  ჩამოუვლიდა ხოლმე, რადგან მდიდრულ  სასტუმროებში დაძონძილი სამოსით არ უშვებდნენ. 

      მაგრამ განსაკუთრებით საშინელი და დაწყევლილი დღე მისთვის ოცდაერთი ოქტომბერი აღმოჩნდა.  დილიდან გადაუღებლად მოდიოდა ცივი თოვლჭყაპი.  მუსიკოსის ძირგახვრეტილი ფეხსაცმელები ისე გაიჟღინთა წყლით, რომ  ყოველ ნაბიჯზე  შადრევნებად ასხამდა ტალახიან წყალს,  თითონ პაგანინი მთლად სველი და ისეთი ჭუჭყიანი იყო, როგორც  ჭაობიდან ამომძვრალი შავი პუდელი.     

        ქალაქზე მღვრიე, ყვითელი, ავისმომასწავებელი ბინდი წვებოდა. წვიმის ფარდაში, აქა იქ ობლად  ბჟუტავდნენ ფარნები. ასეთ ამინდში, ადამიანთა გულები  თანაგრძნობის გარეშე ეკიდებიან სხვათა უბედურებას და სიღარიბეს,  მაშინ როცა ღატაკი გაორმაგებულად გრძნობს სიცივეს, შიმშილს და  მიუსაფრობას.
 
      პაგანინის მთელი დღის მანძილზე  გროშიც არ უშოვია. მხოლოდ გვიან საღამოს მთვრალმა მელუდემ მისცა ტოლჩაში ჩარჩენილი ლუდი, რომელშიც  ჩიბუხი ვითომცდა დაუდევრად ჩააფერფლა. მეორე ადგილას კი კარგად შექეიფიანებულმა  სტუდენტმა სახეში ესროლა სამი კრეიცერი და უთხრა:

      - აჰა ეს  შენ,  ოღონდ დაკვრა შეწყვიტე! 

პაგანინიმ მიიღო ეს ბოროტი მოწყალება და კრიჭაშეკრულმა გამოცრა:
      -  „კარგი! როცა ცნობილი გავხდები, გაგახსენებ ამ სამ კრეიცერს!“

      უნდა ითქვას, რომ მთელი  უბედურების  მიუხედავად, პაგანინის არასოდეს არ ეპარებოდა ეჭვი თავის გენიაში:
    -  „მხოლოდ წესიერი ტანსაცმელი,  ბედნიერი შემთხვევა და კარგი ვიოლინო მჭირდება და მე გავაოგნებ მთელ მსოფლიოს!“

უკანასკნელი სამიკიტნოდან ის პირდაპირ ქუჩაში გამოაგდეს, რადგან თავის ნაკვალევზე ჭუჭყის მთელ ტბებს ტოვებდა. პაგანინიმ სამი კრეიცერით პატარა თეთრი პური იყიდა და  სახლისაკენ მიმავალი უგემურად ილუკმებოდა. როცა დაღლილმა,  მშიერმა და გალუმპულმა,  ბოლოს და ბოლოს,  წვალებით მიაღწია ბოლო სართულის სხვენში მოთავსებულ თავის გაშიშვლებულ გალიას, მის ჩაბნელებულ სულს საზარელი, მომაკვდინებელი  სასოწარკვეთილება  და ცოფიანი ბრაზი დაეუფლა.  თავისი საცოდავი და გალუმპული  ვიოლინო წიხლით კუთხეში მოისროლა, მკერდში მუშტები დაიშინა და დაიღმუვლა: 

    - ჰოი სატანავ, სატანავ!  შენ თუ  ქალების სულელური მონაჭორი არ ხარ და მართლა არსებობ, ახლავე გაჩნდი  ჩემთან! იაფად იყიდება ამაყი ადამიანის სული შემოქმედებით გენიასთან ერთად. იჩქარე! თუ არა და რა ხეირი შეგრჩება ჩამოხრჩობილი ღატაკისაგან?

და ეშმაკიც დაუყოვნებლივ გაჩნდა. 

გაჩნდა, არა გოგირდის კვამლში გახვეული, ან თხის გულისამრევი სუნით, ან ორად გაყოფილი თხის ჩლიქებით ნაცვლად ტერფებისა,  კუდის ნიშანწყალიც კი არ ეტყობოდა,  -  არამედ მოკრძალებული  გარეგნობის  მოხუცებული ნოტარიუსის თუ  რწმუნებულის სახით, ძველებური, მოყვითალო მაქმანებიანი,    რუხი მოწესრიგებული კამზოლით.  სამელნე, ბატის ფრთა და ხმარებით მოძველებული გარიგებების  წიგნიც თან ქონდა და  -  ეს ყველაფერი აუჩქარებლად და საქმიანად გაიშალა ფეხმოტეხილ მაგიდაზე.

ზეთის ლამპარში  ალმა იფეთქა და აკიაფდა.   

    - ხედავთ,  ყმაწვილო,  - აუჩქარებლად დაიწყო ეშმაკმა, - მე გამოვცხადდი ყოველგვარი  \"ბალაგანური\" ხმაურის, ჭრიალის, ჯოჯოხეთური მხრჩოლავი სურნელის  და მორთულობების  გარეშე და \"სისხლიან ხელწერილს\" არც თქვენგან მოვითხოვ. დავუტოვოთ ეს სულელური ბუტაფორია შუა საუკუნეების ძუნწ და ავადმყოფურ წარმოსახვას. ჩვენი საუკუნე თავაზიანობის, პროზისა და არითმეტიკის საუკუნეა. არ დაგიმალავთ, რომ  ჩვენთვის,  ეშმაკებისათვის, გაცილებით ხელსაყრელი და მოხერხებულია ჩვენს ვაჭრობაში კარგი მომსახურება  და პატიოსნება -  ვიდრე გულუბრყვილო ტყუილი. ამიტომ ნუ გაგიკვირდებათ,  რომ ჩვენს გარიგებაში მე არა მარტო მყიდველი ვიქნები, არამედ თუ საჭიროა, ხანდახან თქვენი ადვოკატიც. 
მაშ ასე:  რა გსურთ მიიღოთ თქვენი სულის სანაცვლოდ?

    - ფული! ოქრო! აურაცხელი ოქრო!

    - აი ხედავთ თქვენ უკვე დაგჭირდათ ჩემი იურიდიული დახმარება. არაფერია იმაზე ადვილი ვიდრე ეშმაკისათვის ფულის თხოვნა.  ეს ხომ ყველა  ბენტერა და სულელ ახალგაზრდას შეუძლია.  მაგრამ, აბა  დიდებაზე რას იტყვით?

  - სისულელეა, დიდება შეიძლება ფულით იყიდო,  თუ არ  იძუნწებ ხომ - განსაკუთრებით. 

    - არა მეგობარო, თქვენ დაუფიქრებლად ლაპარაკობთ. ფულით შეიძლება იყიდო მხოლოდ მლიქვნელები, მაგრამ ასეთი დიდება არ გასცდება იმ წრეს, რომლის ცენტრშიც თქვენ იქნებით, -  თქვენს გარშემო მოტრიალე მლიქვნელების სულმდაბალი ხოტბა-დიდებით დაყრუებული.  არა,  ჯობია რაიმე სხვაზე მელაპარაკოთ, მაგალითად სიყვარულზე.

      -  ეშმაკმა დალახვროს, სიყვარულის ყიდვა  ხომ ნამდვილად ყველაზე ადვილად შეიძლება!

      - ყოველგვარი სიყვარულის? თქვენ ასე ფიქრობთ? სულ ტყულიად, ჩემო ჭაბუკო ნიკოლო! ყოველგვარი სიყვარული რომ იყიდებოდეს მაშინ  დედამიწაც და მთელი სამყაროც,  სამარადჟამოდ და სრულიად დიდი ხანია სატანის ძალაუფების ქვეშ  იქნებოდა მოქცეული, ხოლო  ჩვენ,  მის მსახურებს,  ხაზინის ხარჯზე  მხოლოდ  ქონი მოგვედებოდა  უსაქმურობით.  გინდათ ერთი საშინელი საიდუმლო გაგიმხილოთ? გინდათ იცოდეთ რატომაა სატანა ასეთი უბედური? იმიტომ რომ მას მთელი თავისი ძალებით,  ძალიან  უნდა  რომ უყვარდეს,  მაგრამ მთელი თავისი ძლიერების მიუხედავად  - არ შეუძლია.... 
არა ჭაბუკო, თუ თქვენ ჩემთან ორივესთვის საპატიო და სარფიანი გარიგების დადება გსურთ, მაშინ შეჩერდით თქვენს თავდაპირველ მოკრძალებულ პირობებზე: კარგი ტანსაცმელი, ბედნიერი შემთხვევა და მშვენიერი ვიოლინო.

პაგანინი რამდენიმე წუთით დაფიქრდა და ბოლოს ყოყმანით უპასუხა: 

      - ჩემი განზრახვიდან არ გადავუხვევ. მეჩვენება რომ თქვენ, თითქოდა  მართალი ხართ ბატონო რწუნებულო.  მაგრამ ჩემი უძლური ბოღმის ამოფრქვევის ჟამს ძალიან იაფად ხომ არ შემოგთავაზეთ  ჩემი უკვდავი სული, აწ უკვე წინასწარ განწირული სამარადჟამო სატანჯველისთვის?

      რწმუნებული უსიტყვოდ დაიხარა, მაგიდის ქვემოდან გამოათრია დიდი, ძველებური და კუთხეებმოცვეთილი კამეჩის ტყავიანი ბუდე და ფრთხილად გადასცა პაგანინის.

      - შეგიძლიათ თავად ნახოთ ეს ვიოლინო  და შეამოწმოთ კიდევაც. ეს - უფასოა.

      პაგანინიმ მოწიწებით გახსნა  ბუდის მოოქროვილი ბრინჯაოს საკეტები,  ამოიღო და მაგიდაზე გაშალა სამი შალითა, რომელშიც ვიოლინო ფაქიზად იყო გახვეული: ხაოიანი რბილი ტყავის,  ხავერდის და აბრეშუმის, - და აი, ზეაწეული ჯადოსნური ვიოლინო  მთელი თავისი მშვენებით გაბრწყინდა... ის  ისე დამატყვევებელად ჰგავდა თავისი აღნაგობით სრულყოფილი სხეულის მქონე შიშველ ქალს, პატარა თავით, თხელი და მაღალი  ყელით, დაშვებული მხრებით და ჰარმონიული, ნარნარი ხაზით, რომელიც ნაზი წვრილი წელიდან მოქნილ გლუვ და ღონიერ თეძოებზე გადადიოდა...

      - ეს არ არის სტრადივარიუსი, - შესძახა აღტაცებულმა პაგანინიმ, - მაგრამ ეს არ არის არც ამატი, არც გვარნერო და არც გვადანინი! ეს ვიოლინოს იდეალია, ამაზე შესანიშნავს  ადამიანი ვერარას შექმნის, არ ძალუძს შექმნა! ესე იგი თქვენ  ნებას მრთავთ ცოტა დავუკრა?

      - დიახ...რა თქმა უნდა,- როგორღაც დუნედ, უხალისოდ და მოწყენილად დათანხმდა ეშმაკი: - ხომ გითხარით.

      ვიოლინოს სიმები მომართული იყო და ხემზეც ზომიერად ეფინა კალოფონი.
და როცა პაგანინიმ შეასრულა  მძლავრი და ცეცხლოვანი იმპროვიზაცია, თვითონაც პირველად მიხვდა რა დიადი ნიჭი იმალებოდა მისი მათხოვრული ყოფის საფარველქვეშ.

        და მან თითქმის მხიარულადაც კი თქვა:

      - პატრონო, თქვენს მონამორჩილად მიგულეთ, მადლობელი ვარ გონივრული რჩევისათვის. მაგრამ  თუ არ გეძნელებათ, იქნებ მითხრათ  რატომ  მოიწყინეთ ასე, თითქოსდა დანაღვლიანდით კიდეც, ჩემზე განაწყენდით? 

      - სიმართლე თუ გსურთ,  - თქვა ეშმაკმა და სკამიდან წამოდგა, - მე ცოტათი მწყინს, რომ თქვენ უსაზღვროდ ნიჭიერი აღმოჩნდით, იმაზე მეტიც ვიდრე მე წარმომედგინა.  მაგრამ სიტყვა სიტყვაა. ეს ვიოლინო თქვენ გეკუთვნით თქვენი სიცოცხლის ბოლომდე.  აი თქვენ პატარა ქისაც ოქროთი პირველი ხანებისათვის; ხვალ თქვენთან მოვლენ:  მკერავი, - სასახლის კარის შესაფერი სამოსით და საუკეთესო დალაქი, ხოლო ერთი დღის შემდეგ თქვენ მონაწილეობას მიიღებთ იმ დიდებულ მუსიკალურ ტურნირში, რომელსაც საზეიმოდ აწყობს თვით ერცჰერცოგი. ახლა კი გეთაყვა, ხელი აი აქ, ამ ხაზზე მოაწერეთ. აი ასე. შესანიშნავია. \"მერსი\" და შეხვედრამდე, ჭაბუკო.

        -მოკლე ხანში? - ეშმაკურად იკითხა ვენეციელმა პაგანინიმ.
        -აი ეს კი მე აღარ ვიცი - მშრალად უთხრა ეშმაკმა. - ვფიქრობ,  თქვენთვის დანიშნული დროისთვის. უფრო ადრე - არა.  თქვენ ხომ ჩემთვის დღეგრძელობა არ გითხოვიათ? ... ჩემი კომპლიმენტები მაესტრო!

        ეშმაკს მევიოლინე არ მოუტყუებია. ყველაფერი მისი განჭვრეტილი გეგმით მოხდა. ტახტის მემკვიდრის მუსიკალური ტურნირის შემდეგ, პაგანინის ვარსკვლავი ზენიტში აიჭრა და ისეთი დამაბრმავებელი სიკაშკაშით  გაბრწყინდა, რომ დღემდე არ მიმქრალა.  მაგრამ თავად ნიკოლო პაგანინი ქვეყნად ყველაზე უბედურ ადამიანად იქცა. დაუკმაყოფილებელი ვნებანი, გაუმაძღარი პატივმოყვარეობა, ფულის მიმართ წარმოუდგენელი სიხარბე და ამასთან ერთად ზიზღისმომგვრელი წვრილმანი სიძუნწე.

        მწვავე შურმა  არა მარტო ყოფილი არტისტების, ან მისი თანამედროვე მუსიკოსების, არამედ მომავალი დიდი მევიოლინეების მიმართაც კი სული მოუწამლა და დაუფერფლა.  ის ხშირად წერდა ისეთ რთულ სანოტო კომბინაციებს, რომლის ვიოლინოზე შესრულებაც მხოლოდ მას შეეძლო, მაგრამ  ხელოვნების უსაზღვროება კარნახობდა, რომ ოდესღაც მოვიდოდა სხვა,  დიდებული მუსიკოსი, რომელიც მასზე მსუბუქად შეასრულებდა მის მიერ შექმნილ ეშმაკისეულად ჩახვეულ შარადებს და უფრო შორსაც კი წავიდოდა.
        და ეს მომავალი, მას, წინასწარ, ენითგამოუთქმელი სიძულვილით სძულდა.

        მიუხედავად იმისა, რომ ის მილიონერად იქცა,  ქუჩაში მაინც აგროვებდა ფურცლების ნაგლეჯებს, თოკის ნაწყვეტებს და სხვა უმაქნის წვრილმანებს.  ხოლო მისი დღიური საკვები ღირებულებით ერთ ტალერს არ აღემატებოდა.

        მისი არაამქვეყნიური ხელოვნებით თავბრუდახვეული, რამდენი უმშვენიერესი ქალი მოდიოდა მასთან, რათა მისთვის გული, თავი, ბედი და სისხლი შეეთავაზებინა, მაგრამ ის ყოველთვის ზიზღით იშორებდა და ზურგს აქცევდა დარწმუნებული იმაში, რომ მათ მხოლოდ მისი ოქრო უნდოდათ. ხოლო ერთ დიდგვაროვან ქალბატონს, სახელმწიფო საბჭოს თავმჯდომარის მეუღლეს, რომელიც მოწყურებული იყო გაეყო მასთან დიდებაც, ბედნიერებაც, სიყვარულიც და განქორწინების სირცხვილიც, მაგიდაზე წვრილი ფული მიუყარა და უთხრა:

  - \"გადაეცით ეს სამი კრეიცერი თქვენს ქმარს, ოდესღაც მან ისინი მომცა მხოლოდ იმიტომ, რომ არასოდეს დამეკრა ვიოლინოზე;  ხოლო თქვენ კი გთხოვთ მიბრძანდეთ, ამჟამად მუსიკალური სავარჯიშოებით ვარ დაკავებული...“

      რამდენი ღირსეულ მეგობარს და თაყვანისმცემელს ჰკრა ხელი და მოიცილა უხეში სიტყვებით:
\"შენ ჩემი ფული გაინტერესებს ან გინდა ჩემს დიდებას აეთრევინო და ამით ისარგებლო.“   

ჭეშმარიტად შესაცოდი იყო,  ღრმად იტანჯებოდა  და  არ იყო მისთვის სიმშვიდე.
მას არავისი სჯეროდა და არავისი სწამდა.

      როდესაც მისი სიკვდილის დრო დადგა და მასთან რუხი ნოტარიუსი მივიდა, პაგანინიმ მშვიდად უთხრა:

      - პატრონო მე მზად ვარ!  მაგრამ გეტყვით, რომ ჩემს ცხოვრებაში არ იყო სიხარული. 

      რუხმა ნოტარიუსმა მოღლილად უპასუხა: 

      - დიახ, უნდა ვაღიარო, რომ არც მე მერგო ხეირი თქვენგან, ჩვენ, ორივესთვის უსარგებლო გარიგება დავდეთ. შეხედეთ გარიგებების სიას. იქ თქვენი სახელი საერთოდ არ არის. ის ამოიშალა,  \"იმან\"  ამოშალა. \"იმან\", ვისი სახელის ხსენებასაც კი ვერ ვბედავთ.

      - და ახლა რაღა ვქნა ?- ანგარიშმიუცემლად იკითხა პაგანინიმ.

      - სრულიად არაფერი, - უპასუხა რუხმა ნოტარიუსმა. - სრულიად არაფერი მეგობარო. მე გაგიქვითეთ ვალი იმით, რომ  არცერთი თქვენი კონცერტი არ გამომიტოვებია. ჩემმა უფროსობამ ეს უარყოფითად შემიფასა. მაგრამ თქვენ, თქვენი მხრიდან ანგარიში გაქვთ გასწორებული \"მასთან\", ვისი სახელის ხსენებაც კი დაუშვებელია.  იცით რა, ნამდვილი ხელოვნება ჩვენგან კი არა, არამედ სწორედ \"მისგანაა\", ჰოდა, ვის შეუძლია დათვალოს \"მისი\" ასეთი ანგარიშები? მშვიდობით. ახლა კი სამუდამოდ. ვიოლინოს თქვენ დაგიტოვებთ. ოჰ არა! ნუ იღელვებთ ჩემზე. ეს მხოლოდ წვრილმანი სამსახურებრივი უსიამოვნებაა. მშვიდობით...
     
      დილით დიდებული პაგანინი გარდაცვლილი იპოვეს; მისი შუბლი და ნაოჭები ისეთივე იყო, როგორც მის სიცოცხლეში, ამაყი და მკაცრი. მაგრამ ბაგეზე ღვთაებრივი და ბედნიერი ღიმილი ეფინა...

  ეშმაკის ვიოლინო სამუდამოდ გაქრა. 


1929.

ალექსანდრე კუპრინი
_______________________________________________________________________________________________
©  თარგმანზე საავტორო უფლება დაცულია საქართველოს საავტორო უფლებათა ასოციაციის მიერ.
_______________________________________________________________________________________________

_______________________________________________________________________________________________
                                                          ორიგინალის ტექსტი
_______________________________________________________________________________________________

Александр Куприн
                                                                        Скрипка Паганини

Кому не известна легенда о том, как великий скрипач и композитор Николо Паганини, родом венецианец, продал дьяволу свою душу за волшебную скрипку? В это предание верил даже такой безбожник, скептик и насмешник, как славный поэт Генрих Гейне. Зато мало кто знает о том, как закончилась эта богопротивная сделка и кто в ней оказался победителем: человек или враг человечества? Среди венгерских бродячих цыган ходит одно смутное предание. Верить ему или не верить — это уж как хотите.

Очень немилосердна была судьба к молодому Николо в тот год, когда долги, неудачи и сотни мелких неприятностей заставили его бежать из Венеции в Вену, где он — странствующий музыкант — играл на свадьбах или обходил со своей дешёвой скрипкой кабачки последнего разбора. В приличные гостиницы его не пускали по причине его плохой одежды, состоявшей из лохмотьев.

Но особенно тяжёлый, проклятый день выпал для него 21 октября. С самого утра шёл непрерывный холодный дождь со снегом. Дырявые башмаки артиста так промокли, что обратились в кисель и хлюпали на каждом шаге, брызжа фонтанами грязи, и сам Паганини был весь мокрый и грязный, как чёрный пудель, вылезший из болота.

Падал на город мутный, жёлтый, зловещий вечер. Едва светили сквозь дождь редкие фонари. В такие погоды людские сердца неохотно раскрываются навстречу чужому горю и чужой бедности, между тем как бедняк вдвойне ощущает холод, голод и сиротливость.

В течение всего дня Паганини не заработал ни гроша. Только уже поздно вечером пьяный лудильщик дал ему недопитую кружку пива, стряхнув в неё, кстати, пепел из своей трубки. А в другом месте подкутивший студент швырнул ему три крейцера и сказал:

— Вот тебе плата за то, чтобы ты перестал играть!

Паганини взял эту злую подачку и заскрежетал зубами: «Ладно! Когда я буду знаменит — попомнишь ты у меня эти три крейцера!»

Надо сказать, что, вопреки всем несчастиям, Паганини никогда не сомневался в своём гении. «Мне бы только порядочную одежду, благоприятный случай да хорошую скрипку — и я удивлю весь мир!» Из последнего трактира его просто-напросто выбросили на улицу, потому что он оставлял за собой целые озёра воды. На три крейцера Паганини купил маленький белый хлебец и ел его без удовольствия, идя по дороге к дому. Когда же он, усталый, с трудом взобрался на верхний этаж, в свою голую чердачную клетушку, то смертное отчаяние и бешеная злоба охватили его мрачную душу. Ударом ноги он отшвырнул свою жалкую отсыревшую скрипчонку в угол и, бия себя в грудь кулаками, возопил:

— Диавол! Диавол! Если ты не глупая бабья выдумка, если ты воистину существуешь, то приди ко мне сейчас же! Дёшево продаётся гордая человеческая душа вместе с творческим гением. Поспеши же! Иначе какая тебе будет корысть от повесившегося бедняка?

И диавол немедленно явился. Явился вовсе не в серном дыме, не с отвратительным запахом козла, не с раздвоенными копытцами вместо ступнёй, без малейших признаков хвоста,— в скромном виде старенького нотариуса или стряпчего, в сером опрятном камзоле со старинными желтоватыми кружевами. Чернильница, гусиное перо и подержанная контрактная книга — всё это находилось при нём и было не спеша, деловито разложено на хромоногом столе. Ярко вспыхнул огонь в масляной лампе.

— Видите, юноша,— начал спокойно диавол. — Я к вам явился без всякого балаганного шума и треска, без всяких адских запахов и костюмов, и расписки непременно кровью я от вас не потребую. Оставим эту дурацкую бутафорию скудному и болезненному воображению средневековья. Наш век — век вежливости, прозы и арифметики. Не буду скрывать от вас, что нам, чертям, гораздо выгоднее и удобнее в нашей торговле услужливость и честность, чем наивный обман. Поэтому не удивитесь тому, что в нашей сделке я буду не только покупателем, но, если понадобится, то иногда и вашим адвокатом. Итак: что вы желаете получить за вашу душу?

— Денег! Золота! Без конца золота!

— Видите, вот вам уже и понадобилась моя юридическая помощь. Ничего нет легче, как потребовать от диавола денег. Это всякий лопоухий молодой дурак сумеет заказать. Ну, а что вы скажете насчёт славы?

— Пустяки! Славу можно купить за деньги. Надо только не особенно скупиться.

— Нет, мой друг, вы говорите опрометчиво. Золотом можно купить только льстецов. Но такая слава не перешагнёт за пределы того круга, который составляют ваши льстецы и в центре которого находитесь вы, оглушённый низкими похвалами прихвостней. Нет, вы лучше скажите мне о чём-нибудь другом. Например, о любви.

— Чёрт возьми! Да ведь любовь уже наверно покупается легче всего!

— Всякая? Вы так думаете? Напрасно, совсем напрасно, мой молодой Николо! Если бы всякая любовь продавалась, то уж давным-давно земной шар и вся вселенная были бы в совершеннейшей и вечной власти Диавола и нам, его сотрудникам, приходилось бы только жиреть в бездействии на казённых харчах. Хотите, я вам скажу один страшный секрет? Хотите знать, почему диавол так несчастен? Потому что он всеми своими силами хочет любить, но не может... Нет, юноша, если вы хотите заключить со мною сделку, выгодную и почётную для обеих сторон, то остановитесь на ваших первых, скромных условиях: хорошая одежда, удачный случай и прекрасная скрипка.

Паганини раздумывал в течение нескольких минут и потом сказал нерешительно:

— От своего намерения я не отступаюсь. Мне кажется, что вы как будто бы правы, господин стряпчий. Но только не слишком ли дешёвую плату я потребовал впопыхах за мою бессмертную душу, заранее осуждённую на бесконечные муки? Стряпчий молча нагнулся, вытащил из-под стола большой, старинный, потёртый на углах футляр из буйволовой кожи и бережно передал его Паганини.

— Можете сами поглядеть на скрипку и даже испробовать её. Это — бесплатно.

    Паганини почтительно отстегнул бронзовые золочёные застёжки футляра, вынул и расстелил на столе три покрывала, которые окутывали инструмент: замшевое, бархатное и шёлковое,— и вот волшебная скрипка, высоко поднятая вверх, показалась во всей своей красоте, так пленительно похожая своим строением на фигуру нагой, совершенно сложённой женщины, с её маленькой головкой, длинной, тонкой шеей, покатыми плечиками и гармоничным переходом нежной талии в плавные мощные бёдра.

— Это не Страдивариус, — воскликнул восхищённый Паганини, — но это также не Амати, не Гварнеро и не Гваданини! Это идеал скрипки, дальше которого человек не пойдёт, не может пойти! Так, значит, вы позволите мне немного поиграть на ней?

— Да... пожалуйста, — как-то вяло, нехотя и скучно согласился чёрт. — Я вам сказал.

Струны скрипки были уже настроены, и смычок в меру натёрт калофонием. Когда же Паганини заиграл на ней могучую пламенную импровизацию, то он сам впервые понял — какой крылся в нём великий талант, заглушённый до сей поры нищенским прозябанием. И он сказал почти весело:

— Хозяин, я к вашим услугам, и благодарю вас за умные советы. Но почему, скажите мне,— если это только вам не трудно, — почему вы как будто приуныли и омрачились, точно обиделись на меня?

— Если говорить по правде, — сказал чёрт, поднимаясь со стула, — меня немного огорчает то, что вы оказались бесконечно талантливее, чем я мог предположить. Однако слово есть слово. Скрипка эта — ваша, владейте ею пожизненно. Вот вам небольшой мешочек с золотом; это на первое время. Завтра к вам придут: портной с придворным костюмом и лучший венский парикмахер, а через день вы выступите на том музыкальном состязании, которое торжественно устраивает сам эрцгерцог. Теперь, будьте любезны, подпишитесь вот в этой строке. Так. Хорошо. Мерси и до свидания, молодой человек.

— До скорого? — спросил лукаво венецианец Паганини.

— Вот этого я уже не знаю,— ответил сухо чёрт. — Я думаю, что до положенного вам срока, не ближе. Ведь вы у меня не просили долголетия?.. Мои комплименты, маэстро!

Диавол ни в чём не обманул скрипача. Всё случилось по предвиденному им плану. После музыкального турнира у наследника престола сразу вошла в зенит звезда Паганини, засияла ослепительно и не бледнеет даже до наших времён. Но сам Николо Паганини стал несчастнейшим человеком на свете. Неудовлетворённые страсти, ненасытное честолюбие, бешеная жадность к деньгам и вместе с нею отвратительная, самая мелочная скупость; зелёная зависть не только к прежним артистам, не только к современникам, но и к будущим великим скрипачам отравили и испепелили его душу. Нередко он писал свои музыкальные сочинения в таких трудных нотных комбинациях, которые исполнить на скрипке мог только один он, но невольное признание безграничности искусства говорило ему, что некогда придёт другой музыкант и сыграет легче его диавольские шарады и пойдёт дальше него. И этого, будущего, он заранее ненавидел.

Сделавшись миллионером, он всё-таки собирал на улице бумажки, обрывки верёвок и всякую другую труху, а дневное его пропитание никогда не превышало одного талера.

Сколько прекраснейших женщин, упоённых его сверхъестественным искусством, приходило к нему, чтобы отдать ему себя, своё сердце, судьбу и кровь, и всегда он брезгливо отворачивался от них, убеждённый, что они хотят его золота. А одной знатной даме, супруге председателя государственного совета, жаждавшей разделить с ним и славу, и богатство, и любовь, и позор развода, он сказал, бросив на стол мелкие монеты: «Передайте вашему мужу эти три крейцера. Он мне их дал когда-то за то, чтобы я не играл больше на скрипке; вас же я прошу уйти, я сейчас занят упражнениями...»

Сколько истинных друзей и почитателей он оттолкнул грубыми словами: «Ты гонишься за моими деньгами или стремишься попасть на буксир моей славы». Воистину он был жалок и страдал глубоко, и не было ему утешения. Ибо не верил он никому.

Когда же настал срок его смерти и пришёл к нему Серый Нотариус, то Паганини спокойно сказал ему:

— Хозяин, я готов. Но скажу вам, что в жизни моей не было радости.

Серый Нотариус устало возразил:

— Да, признаться, и у меня от вас не было никакого барыша. Оба мы заключили невыгодную для нас сделку. Поглядите на список контрактов. Там вашего имени нет совсем. Оно стёрлось, оно кем-то вычеркнуто. Кем-то, кого мы не смеем называть.

— Что же я стану теперь делать? — снисходительно спросил Паганини.

— Ровно ничего, — ответил Серый Нотариус. — Ровно ничего, мой друг. Я поквитался с вами уже тем, что не пропускал ни одного вашего концерта. Это мне у моего начальства было поставлено в минус. Но и вы, в свою очередь, поквитались с тем, чьё имя неназываемо. Видите ли, настоящее искусство не от нас, а от Него, а кто сочтёт эти счёты? Прощайте. Теперь навсегда. Скрипку я оставляю у вас. Ах, нет! Не страшитесь за меня. Это только маленькие служебные неприятности. Прощайте же...

Наутро нашли великого Паганини мёртвым; лоб его и морщины были, как и при жизни, горды и суровы. На устах же его лежала блаженная, счастливая улыбка.

Дьявольская скрипка пропала навсегда.

1929