მარინა ცვეტაევა - პარიზში

ვარსკვლავთმბჯენ სახლებს ცა აცქერს ზევით,
ნისლიან მიწას ეხება დაბლა,
დიდ და მხიარულ პარიზში, სევდის
იდუმალება იგრძნობა ახლაც.

მწუხრში ბულვარი ხმაურობს, ღელავს,
სხივჩამქრალ დაისს სიბნელე ერთვის,
დასეირნობენ წყვილები ყველგან,
ბაგის კანკალით, კადნიერ მზერით.

აქ მარტო ვარ და თავს ვაყრდნობ წაბლის
ღეროს, სიამეს მანიჭებს ქერქი,
ისევე როგორც მოსკოვში, ნაღვლით
გულში როსტანის ქვითინებს ლექსი.

ღამის პარიზი - საბრალო, უცხო,
ეძვირფასება გულს ბოდვა ძველი!
იების კონა შინ სევდას უხმობს,
მოჩანს პორტრეტში ხატება ქველი.

მის სახეს ძმური იერი დაჰკრავს,
სევდა, სინაზე ეტყობა ნახატს,
მე რაიხშტადტის წამებულს, სარას,
როსტანს, სუყველას სიზმარში ვნახავ!

დიდ და მხიარულ პარიზში, ხვედრით
ღრუბლი, ბალახი თან სდევს ჩემს სიზმრებს,
ღიმი შორსაა, ლანდები გვერდით
და ინარჩუნებს ტკივილი სიღრმეს.

10 აპრილი, 2025  წ.

1. ედმონ როსტანი − (ფრანგ. Edmond Eugène Alexis Rostand,   
  1868-1918), ფრანგი პოეტი და დრამატურგი.
2. სარა ბერნარი (1844-1923) - ლეგენდარული ფრანგი 
    მსახიობი ქალი, რომელმაც როსტანის პიესაში „არწივის   
    მართვე“ შეასრულა ნაპოლეონ ბონაპარტის შვილის -
    რაიხშტადტის ჰერცოგის როლი.


Марина Цветаева - В Париже

Дома до звезд, а небо ниже,
Земля в чаду ему близка.
В большом и радостном Париже
Все та же тайная тоска.

Шумны вечерние бульвары,
Последний луч зари угас.
Везде, везде всё пары, пары,
Дрожанье губ и дерзость глаз.

Я здесь одна. К стволу каштана
Прильнуть так сладко голове!
И в сердце плачет стих Ростана
Как там, в покинутой Москве.

Париж в ночи мне чужд и жалок,
Дороже сердцу прежний бред!
Иду домой, там грусть фиалок
И чей-то ласковый портрет.

Там чей-то взор печально-братский.
Там нежный профиль на стене.
Rostand и мученик Рейхштадтский
И Сара — все придут во сне!

В большом и радостном Париже
Мне снятся травы, облака,
И дальше смех, и тени ближе,
И боль как прежде глубока.

1909 г.


"პარიზში", ცვეტაევას ლექსის ანალიზი
"ნახო პარიზი და მოკვდე!" - სწორედ ამ ფრაზით გამოხატავენ ხოლმე თავიანთ დამოკიდებულებას საფრანგეთის დედაქალაქისადმი. XX საუკუნის დასაწყისში, ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ეს ქალაქი რუსი არისტოკრატების ემიგრაციის ყველაზე ცნობილ ადგილად იქცა. გაჩნდა მთელი "რუსული" სასაფლაო სენტ-ჟენევიევ-დე-ბუა, სადაც 15,000-ზე მეტი რუსი ემიგრანტია დაკრძალული.
რუსი პოეტი ქალისთვის, მარინა ივანოვნა ცვეტაევასთვის, ეს ქალაქი ასევე გახდება თავშესაფარი 13 წლის განმავლობაში - ფულის უქონლობის, მოუწესრიგებელი ყოფის და სხვა რუსი ემიგრანტების მხრიდან მტრული დამოკიდებულების დროის პერიოდი. მაგრამ ეს მოგვიანებით მოხდება - 1925 წლიდან. ხოლო 1909 წლის ზაფხულში 15 წლის გიმნაზიელი დამოუკიდებლად ჩადის პარიზში, ცნობილ სორბონაში, რათა მოისმინოს ლექციების კურსი ძველი ფრანგული ლიტერატურის შესახებ და უკვე ივნისში იქმნება ლექსი "პარიზში", რომლის ანალიზიც აქაა წარმოდგენილი.
ლექსი უმალვე გვაოცებს რაღაც ორმაგი განწყობით: დიდ და მხიარულ პარიზში კვლავაც იგივე საიდუმლო სევდა. როგორ შეიძლება პარიზში - სრულიად ბოჰემურ ადგილას! - სევდას გრძნობდე? საიდუმლო ეს იყო, ალბათ, გარშემომყოფთათვის, რადგან ყველასთვის გასაგებია, რომ აქ არ შეიძლება სევდა, აქ მხოლოდ სიყვარული შეიძლება, სწორედ ამიტომ "ყველგან წყვილებია", "ტუჩების კანკალი" და "თვალების სითამამე". ასეთი განწყობა არ არის დამახასიათებელი სიყვარულის ქალაქში მოხვედრილი გოგონასთვის.
შესაძლოა, ამ ლექსში ვლინდება მისი ზედმეტი ავტობიოგრაფიულობა. ყოველი დეტალის, ყოველი სიტყვის უკან თავად ცვეტაევა იმალება. როდესაც 1906 წელს ტუბერკულოზით გარდაიცვალა მისი დედა, მარინამ, მარტოობისა და ტკივილის განცდით, რუსულად თარგმნა ფრანგი მწერლის ედმონ როსტანის ტრაგედია "არწივის მართვე", რომელიც ეძღვნება ნაპოლეონ ბონაპარტის ვაჟის, ნაპოლეონ II-ის ბედს, რომელიც ასევე ტუბერკულოზით გარდაიცვალა 21 წლის ასაკში. მისმა ბედმა ისე შეძრა ახალგაზრდა პოეტი, რომ შეუყვარდა ეს ჭაბუკი, და ამ სიყვარულს ჭეშმარიტად მიიჩნევდა, რადგან მზად იყო "სიკვდილამდე ყვარებოდა იგი ყველა ცოცხალზე მეტად". ეს წიგნი მისი საყვარელი წიგნი გახდა სიყმაწვილეში. "კითხულობ და გრძნობ, როგორ მოდის ცრემლები, და ტირი, ტირი სევდით ამ ახალგაზრდა, საოცარი, მემკვიდრედ აუღიარებელი ბავშვის გამო, რომელიც ასე უსამართლოდ დაღუპა ბედმა", - წერდა ის პეტრე იურკევიჩს წერილში.
და აი, ახლა, თავად რომ აღმოჩნდა პარიზში, მარინა, ალბათ, ამიტომაც განიცდის იმავე მარტოობის სევდას, "როგორც იქ, მიტოვებულ მოსკოვში", და მის გულში "ტირის როსტანის ლექსი". სამწუხაროდ, ამ დრამის ცვეტაევასეული თარგმანი არ შემორჩენილა, მაგრამ უტყუარად ცნობილია, რომ მარინამ შეიძინა ნაპოლეონ II-ის ბავშვობის პორტრეტი. ნაპოლეონ ბონაპარტის ერთადერთი კანონიერი ვაჟი 1815 წლიდან გამოცხადდა ფრანგ იმპერატორად, მაგრამ, ფაქტობრივად, არასოდეს უმართავს, ხოლო 1818 წელს მიიღო რაიხშტადტის ჰერცოგის ტიტული, თუმცა თავისი სიკვდილის 1832 წლამდე ცხოვრობდა თავის მტრებთან, ავსტრიის კარზე, შენბრუნის სასახლეში ვენის მახლობლად. სწორედ ამიტომ ცვეტაევა თავის ლექსში მას უწოდებს "რაიხშტადტელ წამებულს".
"კედელზე ნაზ პროფილს" მიშტერებული ცვეტაევა ამტკიცებდა, რომ მთელი საათები შეეძლო "ცქერა ამ საოცარი სახის, ცხოვრებით გატეხილი გენიალური ბავშვისა". მოგვიანებით მას რამდენიმე ლექსს მიუძღვნის თავის კრებულებში "საღამოს ალბომი" და "ჯადოსნური ფარანი".
ლექსში ნახსენებია ასევე სარა, რომელიც როსტანთან და ნაპოლეონ II-სთან ერთად უნდა მოსულიყო გმირთან სიზმარში. რა თქმა უნდა, საუბარია ცნობილ ფრანგ მსახიობ ქალზე სარა ბერნარზე, რომელმაც სწორედ რაიხშტადტის ჰერცოგი განასახიერა ედმონ როსტანის დრამაში "არწივის მართვე".
ამრიგად, ლექსის გმირი, როცა რეალობაში ხვდება პარიზში, სადაც გრგვინავდნენ და კვლავ გვრგვინავენ ასეთი სახელოვანი სახელები, არ ეძებს ამ გმირებთან შეხვედრას, მით უმეტეს ღამით, როცა პარიზი გმირისთვის "უცხო და საცოდავია", არამედ მათ სიზმარში ხედავს. სწორედ ამაშია მისი საიდუმლო. სიზმარში მოდიან ისინი საყვარლები, ტანჯულები, ახლობლები, გრძნობენ იმას, რასაც გრძნობს 15 წლის გოგონა, რომელმაც უკვე გამოიარა ახლობელი ადამიანის დაკარგვაც, ზრდასრული მამაკაცის სიყვარულის აღიარებაც და უპასუხო სიყვარულიც. სწორედ ამიტომ "დიდ და მხიარულ პარიზში... ტკივილი ისევ ისეთი ღრმაა".

«В Париже», анализ стихотворения Цветаевой
«Увидеть Париж — и умереть!» - именно этой фразой принято выражать свое отношение к столице Франции. В начале ХХ века, после Октябрьской революции, этот город стал самым известным местом эмиграции для русских дворян. Появилось целое «русское» кладбище Сент-Женевьев-де-Буа, на котором захоронено более 15 тысяч русских эмигрантов.
Для русской поэтессы Марины Ивановны Цветаевой этот город тоже станет местом приюта на долгие 13 лет — время тяжелого безденежья, неустроенного быта и неприязненного отношения со стороны других русских переселенцев. Но это будет позже — в 1925 году. А летом 1909 года 15-летняя гимназистка самостоятельно приезжает в Париж, в знаменитую Сорбонну, чтобы прослушать курс лекций об истории старинной французской литературы. И уже в июне появляется стихотворение «В Париже», анализ которого будет здесь представлен.
Стихотворение сразу поражает каким-то двойственным настроением:
В большом и радостном Париже
Все та же тайная тоска.
Как можно в Париже — совершенно богемном месте ! — испытывать тоску? Тайной она была, скорее всего, для окружающих, ведь всем понятно, что здесь нельзя тосковать, здесь можно только любить, именно поэтому «везде все пары», «дрожанье губ» и «дерзость глаз». Такое настроение не характерно для девушки, очутившейся в Городе Любви.
Возможно, в этом стихотворении проявляется его излишняя автобиографичность. За каждой деталью, за каждым словом скрывается сама Цветаева. Когда в 1906 году скончалась от чахотки ее мать, Марина, чувствуя одиночество и боль, перевела на русский язык трагедию французского писателя Эдмона Ростана «Орленок», посвященную судьбе сына Наполеона Бонапарта, Наполеона II, тоже умершего от чахотки в возрасте 21 года. Его судьба так поразила юную поэтессу, что она влюбилась в этого юношу, причем считала эту любовь истинной, ведь была готова «любить его до самой смерти больше всех живых». Эта книга стала в юности ее любимой книгой. «Читаешь и чувствуешь, как подступают слезы, и плачешь, плачешь в тоске по этому молодому, чудесному, непризнанному ребенку, так несправедливо загубленному судьбой», — писала она в письме Петру Юркевичу.
И вот теперь, оказавшись сама в Париже, Марина, очевидно, поэтому и испытывает такую же тоску одиночества, «как там, в покинутой Москве», а в ее сердце «плачет стих Ростана». К сожалению, этот перевод драмы Цветаевой не сохранился, зато достоверно известно, что Марина купила детский портрет Наполеона II. Единственный законный сын Наполеона Бонапарта с 1815 года был провозглашен французским императором, но, по сути, никогда не правил, а в 1818 году получил титул герцога Рейхштадтского, хотя до самой своей смерти в 1832 году жил у своих врагов, при австрийском дворе, в замке Шенбрунн под Веной. Именно поэтому Цветаева в своем стихотворении называет его «мученик Рейхштадтский».
Любуясь «нежным профилем на стене», Цветаева утверждала, что по целым часам может «смотреть на это чудесное личико сломленного жизнью гениального ребенка». Позже она посвятит ему несколько стихотворений в своих сборниках «Вечерний альбом» и «Волшебный фонарь».
Однако в стихотворении упоминается еще и Сара, которая вместе с Ростаном и Наполеоном II тоже должна прийти к героине во сне. Конечно же, речь идет о знаменитой французской актрисе Саре Бернар, которая как раз таки и сыграла герцога Рейхштадтского в драме Эдмона Ростана «Орленок».
Итак, героиня стихотворения, оказавшись наяву в Париже, где гремели и гремят столь славные имена, не ищет с этими героями встречи, тем более ночью, когда Париж для героини «чужд и жалок», а видит во сне, потому что в этом и заключена ее тайна. Во сне приходят они любимыми, страдающими, близкими, чувствуют то, что чувствует 15-летняя девушка, пережившая уже и потерю близкого человека, и признание в любви взрослого мужчины, и безответную любовь. Оттого-то «в большом и радостном Париже ... боль как прежде глубока».