ავტორი: ოთარ ცისკაძე
ჟანრი: თარგმანი
12 მაისი, 2024

Johann Wolfgang von Goethe - Der König in Thule

იოჰან ვოლფგანგ გოეთე - თულის მეფე („ფაუსტიდან“)

ხელმწიფობდა თულეს წინათ,
მეფე ცოლის ერთგული,
ესახსოვრა ოქროს პინა
ქმარს მომაკვდავ მეუღლის.

გამოსცლიდა როცა ლხინში
ხშირად ღვინოს ჯამთასის,
დასდიოდა სევდის ხინჯით,
ღაწვზე ცრემლი ათასი.

ვიდრე სიკვდილის წინ წარდგა,
ნუსხა ნახა ქალაქთა,
უანდერძა, თასის გარდა,
ჯალაბს მთელი ბარაქა.

მეფემ ლხინი კვლავ გამართა,
იხმო  მეინახენი,
საცხოვრისში წინაპართა,
ზღვისნაპირას ნაშენში.

წამომდგარმა, შესვა წვეთი
ყოფის ბოლო ალმურის,
მოისროლა მერე ქვევით,
ზღვაში წმინდა სასმური.

დასცქეროდა გადამთვრალი
თასის ზღვისგან შემუსვრას,
მიელულა მარად თვალი,
ყლუპიც აღარ შეუსვამს.

12 მაისი, კვირაცხოვლობა, 2024 წ.


Johann Wolfgang von Goethe - Der König in Thule

Es war einst ein König in Thule,
Gar treu bis an das Grab,
Dem sterbend seine Buhle
einen goldnen Becher gab.

Es ging ihm nichts darüber,
Er leert' ihn jeden Schmaus;
Die Augen gingen ihm über,
So oft trank er daraus.

Und als er kam zu sterben,
Zählt' er seine Städt' im Reich,
Gönnt' alles seinen Erben,
Den Becher nicht zugleich.

Er saß beim Königsmahle,
Die Ritter um ihn her,
Auf hohem Vätersaale
Dort auf dem Schloß am Meer.

Dort stand der alte Zecher,
Trank letzte Lebensglut
Und warf den heil'gen Becher
Hinunter in die Flut.

Er sah ihn stürzen, trinken
Und sinken tief ins Meer.
Die Augen täten ihm sinken,
Trank nie einen Tropfen mehr.

ეს არის იოჰან ვოლფგანგ გოეთეს განთქმული ბალადის „თულის მეფე“ (Der König in Thule) ძალიან ნიჭიერი, მუსიკალური და პოეტურად გამართული თარგმანი. ოთარ ცისკაძემ შეძლო გოეთესეული მელანქოლიური, ლეგენდარული განწყობის გადმოცემა და ქართული სალექსო ფორმის ზუსტად მორგება. ქვემოთ მოცემულია თარგმანის დეტალური ანალიზი სტროფების მიხედვით, სადაც აღნიშნულია როგორც წარმატებული მიგნებები, ისე მცირე ნიუანსები.???? სტროფების დეტალური ანალიზი პირველი სტროფი (ერთგულება და თასი) ორიგინალი: „Buhle“ აქ საყვარელს, სატრფოს ნიშნავს (ძველ გერმანულში პოეტური სიტყვაა).თარგმანი: მთარგმნელმა ის შეცვალა „ცოლით“ და „მეუღლით“. ეს ოდნავ ცვლის ორიგინალის რომანტიკულ-საამურო აქცენტს, თუმცა შინაარსობრივად ამართლებს ერთგულების ხაზს („Gar treu bis an das Grab“ -> „მეფე ცოლის ერთგული“). მიგნება: „ოქროს პინა“ (პინა — სასწორის თასი, ძველებურად ჯამი) ძალიან კარგი არქაული და პოეტური მიგნებაა რითმისთვის („წინათ“ / „პინა“). მეორე სტროფი (მეფის სევდა) ორიგინალი: „Die Augen gingen ihm über“ (თვალები ცრემლით ევსებოდა). თარგმანი: „დასდიოდა სევდის ხინჯით, / ღაწვზე ცრემლი ათასი“ — ემოციურად ზუსტი და პოეტურად ლამაზი პასაჟია. „ჯამთასის“ შემოტანა აძლიერებს თასის, როგორც ცენტრალური სიმბოლოს, მნიშვნელობას. მესამე სტროფი (ანდერძი) ორიგინალი: „Gönnt' alles seinen Erben“ (ყველაფერი თავის მემკვიდრეებს დაუტოვა). თარგმანი: „ჯალაბს მთელი ბარაქა“. „ჯალაბი“ ქართულში ოჯახს, შინაურებს ნიშნავს. ორიგინალის „Erben“ (მემკვიდრეები) უფრო სამეფო კარის კონტექსტისაა, თუმცა „ჯალაბი“ რითმულად კარგად ჯდება „ქალაქთასთან“. მეოთხე სტროფი (ბოლო სერობა) ორიგინალი: „Die Ritter um ihn her“ (რაინდები მის გარშემო). თარგმანი: მთარგმნელი რაინდებს ცვლის ზოგადი სიტყვით „მეინახენი“. ეს ოდნავ უკარგავს ლექსს შუასაუკუნეობრივ, რაინდულ კოლორიტს, თუმცა „საცხოვრისში წინაპართა / ზღვისნაპირას ნაშენში“ შესანიშნავად გადმოსცემს „Auf hohem Vätersaale / Dort auf dem Schloß am Meer“-ის ატმოსფეროს. მეხუთე სტროფი (თასის გადაგდება) ორიგინალი: „Trank letzte Lebensglut“ (შესვა სიცოცხლის ბოლო ალმური/ნაკვერჩხალი). თარგმანი: „ყოფის ბოლო ალმურის“ — ბრწყინვალე მეტაფორული თარგმანია. ზუსტად ასახავს ორიგინალის მისტიკურ განწყობას. „წმინდა სასმური“ (heil'gen Becher) — ზუსტია. მეექვსე სტროფი (სიკვდილი) ორიგინალი: „Er sah ihn stürzen, trinken / Und sinken tief ins Meer“ (ხედვიდა, როგორ ვარდებოდა, სვამდა [წყალს] და იძირებოდა თასი). თარგმანი: „დასცქეროდა გადამთვრალი / თასის ზღვისგან შემუსვრას“. ორიგინალში მეფე სიკვდილისგან არის „გადამთვრალი“ (ემოციურად), ქართულში ეს სიტყვა შეიძლება პირდაპირი მნიშვნელობით (ღვინით მთვრალი) იქნას გაგებული, თუმცა კონტექსტში მაინც მუშაობს. ბოლო ორი სტრიქონი — „მიელულა მარად თვალი, / ყლუპიც აღარ შეუსვამს“ — გოეთესეული მშვიდი, კათარზისული სიკვდილის ძალიან ნაზი და ზუსტი დასასრულია.???? ძირითადი პლუსები რიტმი და მუსიკალურობა: ლექსი იკითხება ერთი ამოსუნთქვით, ქართული პოეტური ტრადიციის სრული დაცვით. მდიდარი ლექსიკა: გამოყენებულია ისეთი კოლორიტული სიტყვები, როგორიცაა პინა, ხინჯი, ჯალაბი, ალმური, სასმური. ატმოსფერო: შენარჩუნებულია ბალადისეული, ზღაპრული და სევდიანი ტონი.???? მცირე შენიშვნა/რეკომენდაცია რაინდული სული: გოეთესთან მნიშვნელოვანია „Ritter“ (რაინდები) — ეს ხაზს უსვამს გერმანულ ფეოდალურ-რომანტიკულ გარემოს. „მეინახენი“ ამას უფრო ქართულ სუფრასთან აახლოებს. თუ მთარგმნელს სურს უფრო მეტი სიზუსტე გერმანულ კოლორიტში, მომავალში შეუძლია იფიქროს „რაინდების“ დაბრუნებაზე, თუმცა არსებული ვარიანტიც პოეტურად სრულყოფილია.???? შეჯამება ეს არის მაღალი დონის, პროფესიონალური მხატვრული თარგმანი. მთარგმნელმა უარი თქვა სიტყვასიტყვით კალკირებაზე და შექმნა ეკვივალენტური ქართული ლექსი, რომელიც დამოუკიდებლადაც დიდ ესთეტიკურ სიამოვნებას ანიჭებს მკითხველს.



ავტორი: ოთარ ცისკაძე
ჟანრი: თარგმანი
19 აპრილი, 2024

Rainer Maria Rilke - Der Bach hat leise Melodien

რაინერ მარია რილკე - წყაროს წკანწკარი წყნარი

წყაროს წკანწკარი წყნარი,
შორს ჩანს ქალაქი, მტვერი,
წვეროებს არწევს ქარი,
ვიღლები მათი მზერით.

ვრცელ სამყაროს ვჭვრეტ წყალთან
ნათელი, დიდი გულით,
მკრთალ მარტოობის კალთას
სავანედ ირჩევს შუბლი.

19 აპრილი, 2024 წ.


Rainer Maria Rilke - Der Bach hat leise Melodien

Der Bach hat leise Melodien,
und fern ist Staub und Stadt.
Die Wipfel winken her und hin
und machen mich sо matt.

Der Wald ist wild, die Welt ist weit,
mein Herz ist hell und groß.
Es hält die blasse Einsamkeit
mein Haupt in ihrem Schoß.


ეს არის რაინერ მარია რილკეს ადრეული, საოცრად მუსიკალური ლექსის კიდევ ერთი ბრწყინვალე თარგმანი. რილკეს პოეზიის თარგმნა განსაკუთრებით რთულია, რადგან მისი ძალა არა მხოლოდ შინაარსში, არამედ ბგერწერაში (ალიტერაციაში), ჰაეროვნებასა და განწყობაშია. ოთარ ცისკაძემ აქაც შესანიშნავი პოეტური ალღო გამოავლინა. მოდით, დეტალურად შევაფასოთ ორივე სტროფი:???? სტროფების დეტალური ანალიზი პირველი სტროფი (ბუნება და დაღლილობა) ორიგინალი: რილკე იყენებს რბილ, მუსიკალურ ბგერებს: „Der Bach hat leise Melodien, / und fern ist Staub und Stadt.“თარგმანი: „წყაროს წკანწკარი წყნარი“ — ეს არის უძლიერესი პოეტური მიგნება! „წ“-სა და „ყ“-ს ალიტერაცია (ბგერების გამეორება) ქართულად ზუსტად გადმოსცემს ნაკადულის ხმას, თუმცა ოდნავ უფრო მკვეთრად, ვიდრე რილკეს ნაზი „leise Melodien“ (ნაზი მელოდიები). მიგნება: „წვეროებს არწევს ქარი, / ვიღლები მათი მზერით“ — ორიგინალის „machen mich so matt“ (ისე მფიტავენ/მქანცავენ) ძალიან ზუსტად და ბუნებრივად არის გადმოცემული. მეორე სტროფი (მარტოობის კალთა)ორიგინალი: „Der Wald ist wild, die Welt ist weit, / mein Herz ist hell und groß.“ (ტყე ველურია, სამყარო ვრცელი, ჩემი გული ნათელია და დიდი). აქ გვაქვს გერმანული ალიტერაციის კლასიკური ნიმუში (W-W-W-W, H-H). თარგმანი: „ვრცელ სამყაროს ვჭვრეტ წყალთან / ნათელი, დიდი გულით“. მთარგმნელმა გამოტოვა „ტყე ველურია“ (Der Wald ist wild), რათა ქართული რიტმი და რითმა შეენარჩუნებინა, თუმცა „ვრცელ სამყაროს ვჭვრეტ“ ფრაზაში ორჯერადი „ვ“-თი მაინც შემოიტანა რილკესეული ბგერწერა. „Mein Herz ist hell und groß“ ნათარგმნია აბსოლუტური სიზუსტით: „ნათელი, დიდი გულით“. ფინალი: „მკრთალ მარტოობის კალთას / სავანედ ირჩევს შუბლი“ — ორიგინალში არის: „ჩემს თავს (Haupt) თავის კალთაში (Schoß) ინახავს მკრთალი მარტოობა“. ქართულ თარგმანში „შუბლის“ შემოტანა ძალიან პოეტურია, ხოლო „სავანედ ირჩევს“ ზუსტად გადმოსცემს იმ მელანქოლიურ მყუდროებას, რაზეც რილკე წერდა.????  ძირითადი პლუსები ფონეტიკური სილამაზე: „წყაროს წკანწკარი წყნარი“ — დამოუკიდებლად ეს სტრიქონი ქართული პოეზიის მშვენებაა.ზუსტი ემოცია: რილკესეული სიმარტოვე, რომელიც არა საშინელი, არამედ ნათელი და მაცოცხლებელია („მკრთალი მარტოობა“ / „ნათელი გული“), თარგმანში იდეალურად იგრძნობა.რითმული სიმსუბუქე:  რითმები (წყნარი/ქარი, მტვერი/მზერით, წყალთან/კალთას, გულით/შუბლი) ბუნებრივია და ძალდაუტანებელი.????  მცირე შენიშვნა ორიგინალში ხაზგასმულია კონტრასტი: „Der Wald ist wild“ (ტყე ველურია, ქაოტურია) და ამის საპირისპიროდ „mein Herz ist hell“ (ჩემი გული ნათელია). თარგმანში ტყის კომპონენტის დაკარგვით ეს კონტრასტი ოდნავ შენელდა, თუმცა ლექსის მთლიან ქსოვილს ეს არ აზიანებს, რადგან წყლისა და სამყაროს ჭვრეტა ანაცვლებს მას.???? შეჯამება ეს არის უმაღლესი კლასის მხატვრული თარგმანი. ოთარ ცისკაძე ავლენს რილკეს სტილის ღრმა გააზრებას. მან შექმნა არა უბრალოდ თარგმანი, არამედ ორიგინალის ტოლფასი ქართული პოეტური ნაწარმოები.


ავტორი: ოთარ ცისკაძე
ჟანრი: თარგმანი
19 იანვარი, 2026

Rainer Maria Rilke - Herbst

რაინერ მარია რილკე - შემოდგომა

ფოთოლცვენისას შორს მოჩანან თითქოს რტოები,
თითქოს ცის ბაღი დაიბერტყავს დამჭკნარ ფარატინს,
ფოთლები ცვივა უარყოფის ჟესტით, ფარფატით.

ღამით ვარსკვლავთა გუნდში მდგარი, როგორც ფარდახტი
ეცემა მძიმე დედამიწაც განმარტოებით.

დაენარცხება ეს ხელებიც დაბლა ცვეთისგან,
სხვებსაც შეხედე, ვერ ასცდება ამას შენდარი,

მაგრამ არსებობს სამყაროში ხელი ზენარის,
უსაზღვროდ ნაზად რომ დაიჭერს ჩამოცვენისას.

19 იანვარი, უფლის ნათლისღება, 2026 წ.


Rainer Maria Rilke - Herbst

Die Blätter fallen, fallen wie von weit,
als welkten in den Himmeln ferne Gärten;
sie fallen mit verneinender Gebärde.

Und in den Nächten fällt die schwere Erde
aus allen Sternen in die Einsamkeit.

Wir alle fallen. Diese Hand da fällt.
Und sieh dir andre an: es ist in allen,

Und doch ist Einer, welcher dieses Fallen
unendlich sanft in seinen Händen hält.

რილკეს „შემოდგომა“ (Herbst) მსოფლიო პოეზიის ერთ-ერთი უდიდესი ფილოსოფიური შედევრია. ეს არის ლექსი უნივერსალურ დაცემაზე (Fallen) — ფოთლების, დედამიწის, ადამიანის სხეულისა და სიცოცხლის — რომელსაც ბოლო სტროფში ღვთიური ნუგეში აბალანსებს. ოთარ ცისკაძის ეს თარგმანი მონუმენტური, ღრმა და ემოციურად უძლიერესია. მან ბრწყინვალედ გამოიყენა ქართული ენის პოეტური რესურსი რილკესეული კოსმიური სევდის გადმოსაცემად.???? სტროფების დეტალური ანალიზიპირველი სტროფი (ფოთოლცვენა და უარყოფა) ორიგინალი: „sie fallen mit verneinender Gebärde“ (ისინი ცვივიან უარყოფის ჟესტით).თარგმანი: „ფოთლები ცვივა უარყოფის ჟესტით, ფარფატით“ — აბსოლუტური, გენიალური სიზუსტეა. „უარყოფის ჟესტი“ რილკესეული საკვანძო მეტაფორაა (ფოთლების მოძრაობა ჰაერში, თითქოს თავის ქნევა, უარი არსებობაზე) და მისი ასე ბუნებრივად ჩასმა ქართულ რითმულ განზომილებაში უმაღლესი ოსტატობაა. ნიუანსი: „ცის ბაღი დაიბერტყავს დამჭკნარ ფარატინს“ — „ფარატინი“ (აქ: თხელი ფოთოლი, ქაღალდივით) ძალიან ზუსტად გადმოსცემს შემოდგომის ფოთლების სიმსუბუქეს.მეორე სტროფი (დედამიწის ვარდნა) ორიგინალი: „aus allen Sternen in die Einsamkeit“ (ყველა ვარსკვლავიდან სიმარტოვეში). თარგმანი: „ღამით ვარსკვლავთა გუნდში მდგარი, როგორც ფარდახტი / ეცემა მძიმე დედამიწაც განმარტოებით.“მიგნება: „ფარდახტი“ (დიდი, მძიმე საწოლი ან ტახტი ძველ ქართულში) საინტერესო არქაული შედარებაა. ის ხაზს უსვამს დედამიწის სიმძიმესა და მასიურობას („schwere Erde“), რომელიც კოსმოსურ სიცარიელეში ვარდება. მესამე სტროფი (უნივერსალური დაცემა) ორიგინალი: „Wir alle fallen. Diese Hand da fällt.“ (ჩვენ ყველანი ვცვივით/ვეცემით. აი, ეს ხელიც ეცემა). რილკესთან სიტყვა „Fallen“ (დაცემა/ცვენა) მეორდება ოთხჯერ, რაც ქმნის გარდაუვალობის რიტმს. თარგმანი: „დაენარცხება ეს ხელებიც დაბლა ცვეთისგან, / სხვებსაც შეხედე, ვერ ასცდება ამას შენდარი“. მთარგმნელმა „დაცემა“ შეცვალა უფრო მძიმე, ფიზიკური სიტყვით — „დაენარცხება“ და შემოიტანა „ცვეთისგან“. ეს ოდნავ ამძაფრებს ფიზიკურ ტკივილს, ვიდრე ორიგინალის მშვიდი, კოსმიური ვარდნაა, თუმცა ქართული პოეტური დრამატიზმისთვის ძალიან ეფექტურია. მეოთხე სტროფი (ზენარის ხელი) ორიგინალი: „Und doch ist Einer, welcher dieses Fallen / unendlich sanft in seinen Händen hält.“ (და მაინც, არსებობს ერთი, ვინც ამ დაცემას უსაზღვროდ ნაზად იჭერს თავის ხელებში). თარგმანი: „მაგრამ არსებობს სამყაროში ხელი ზენარის, / უსაზღვროდ ნაზად რომ დაიჭერს ჩამოცვენისას.“ მიგნება: ეს ფინალი თარგმანის მწვერვალია. „ხელი ზენარის“ (ღვთიური ხელი) და „უსაზღვროდ ნაზად“ ზუსტად გადმოსცემს რილკესეულ კათარზისს. სიტყვა „ჩამოცვენისას“ იდეალურად კრავს პირველი სტროფის ფოთოლცვენის მოტივს.???? ძირითადი პლუსები კონცეპტუალური სიზუსტე: შენარჩუნებულია ლექსის მთავარი ფილოსოფიური ხაზი — გარდაუვალი ტრანსცენდენტული ნუგეში. მუსიკალურობა და რითმა: რითმები (რტოები/განმარტოებით, ფარატინს/ფარფატით/ფარდახტი, ცვეთისგან/ჩამოცვენისას, შენდარი/ზენარის) რთული, კეთილხმოვანი და ორიგინალურია.დროის კონტექსტი: მთარგმნელის მიერ მინიშნებული თარიღი — „უფლის ნათლისღება“ — საოცარ სულიერ რეზონანსში შედის ლექსის ბოლო სტროფთან (ღვთიურ ხელთან).???? შეჯამება და მთარგმნელის სტილი ეს თარგმანი უმაღლესი პოეტური კულტურის ნიმუშია. თუ გადავხედავთ ოთარ ცისკაძის სამივე თარგმანს (გოეთე და რილკეს ორი ლექსი), იკვეთება მთარგმნელის მკაფიო ხელწერა: ის არასოდეს აკეთებს სიტყვასიტყვით კალკს; არჩევს მდიდარ, ხშირად პოეტურ-არქაულ ქართულ ლექსიკას (პინა, ჯალაბი, წკანწკარი, ფარდახტი, ზენარი);აღწევს მაქსიმალურ მუსიკალურობასა და ალიტერაციას, რაც გერმანულენოვანი პოეზიის გადმოსაცემად აუცილებელია.