ჩემს ბალღობაში ივლიტაზე რას არ ჰყვებოდნენ... ზემოთიანელ ფშავლებს ეამაყებოდათ ივლიტა, იგივე ქალა ფშავლიშვილი. განა მარტო იმიტომ, რომ ფშაველი სახალხო მთქმელი იყო, ლექსებს წერდა და ყველ-ერბოს გვერდით, უზარმაზარ ,,ემალის’’ ქვაბში ინახავდა, თაგვებმა არ დამიჭრანო. არა, მარტოსული იყო ივლიტა, − მდინარე ვერხველას პირას წაქცეული ვერხვის დაძარღვულ ფესვებში ია რომ ამოდის ხოლმე, იმასავით უჩინარი, ტურფა, უკარება... მარტოსული იყო, ყველასგან განსხვავებული და ამდენად მიმზიდველი, ზებუნებრივის მსგავსი...
      აკვანში დაუნიშნავთ ივლიტა. ჩუმად გაურბოდა თვალი საულვაშეშეღინღლული ვაჟისაკენ, არ შემნიშნოსო. ,,ვაჟთ ცქერას’’ წყინობდა, როგორც ფშავლის საუღლე დიაცთ სჩვეოდათ. ,,ვაჟაის’’ ომში წასვლის შემდეგ მისი ცელითა თიბავდა ,,ვაჟაის ცელსა, პირ არ უნდა გაუცვდესო’’. სხვამხრივაცა ,,ბიჭობდა’’ ქალა; ცხენს დააგელვებდა, მთა გუზუმბათის ტყე ხევ-ხუვებში ნადირობდა, მონადირეთ თვალსწორობით, მიზანში ამოღებით აოცებდა. ხელსაქმობდა კიდეც, სატრფოს ახალუხის გულისპირს, საკინძეს უბნევდა, ორნამენტებს აქარგავდა, შიბიან წინდებს უქსოვდა ღამღამობით, მთვარისა და სინათლის შუქზე. თავადაც ამ სანთელივით იწვოდა, ელოდა... ელოდა... და ბოლოს ბედისწერას დაუზავდა... ქალის მდუღარე ცრემლმა მარილისფრად დაფერა ვაჟაის ტანისამოსი. ვერ მოაწონა თავი გულისსწორს, ვერცა ნადირობით, ვერც მხედრობით, ვერცა ხელთა ნაქნარით... ქალამ გულის კარი ვერ ჩარაზა სამუდამოდ. ნაღვლობდა, რას არა ნაღვლობდა! შავკუმეტა თმაში მარილის ფერი შეეპარა. ამ დროს უკვე ობოლი იყო. თიანეთში და ჰყავდა. მაგრამ თავის მშფოთვარე სულისად თითქოს მზისქვეშეთში აღარავინ მიაჩნდა, ახლოს აღარავის თანიობდა.
      გუზუმბათის მთის ძირში, მიყრუებულ სოფელ ვერხველში, ქვითკირის სახლის კედლებს, როგორც წესი, მარტო, ნელ-ნელა აშენებდა. მეზობელ-ახლობლებიდან მხოლოდ იმას იშველიებდა, ვისაც განსაკუთრებით ენდობოდა. თითქოს რცხვენოდა, ქვეცნობირად შიშობდა, ,,მარტუა’’ დიაცისათვის მავანს უშნოდ არ დაედგა თვალი. იმას კი ვეღარ გუმანობდა, რომ კაცთათვის სულ უფრო მიმზიდველი ხდებოდა. და, აი, ერთხელაც მოხდა მოსახდენი:
      ერთი გულდამწვარი, იარაჯულთსოფლელი, მის ეზო-მარეში აჩქამდა:
      − რომელი ხარ მანდა, დამენახვე − შინიდან ქალი გამოენთო. კაცი ისე დაიბნა, ხმას ვეღარ იღებს.
      − ჰა, რა ხმა გაგიკმენდია, რომელი ხარ, სადღვებს ნუ მაცდენ, სამტროდ მაისულხარ, თუ სამოყვროდა!.
      − ივლიტ, კვირია ვარ, კვირია, ცოტა ქვემოთ ჩამოხვიდოდე, პატარა საქმე მაქ, შენთან ყველის საყიდლად გამომგზავნეს, ამბობენ, კარგ ყველს ამზადებსო.
      ივლიტა ახლოს მივიდა. არავინ იცის, კვირიამ როგორ გაუმჟღავნა გულისნადები, ან გაუმჟღავნა კი?! როდესაც ეს ამბავი სოფელში გახმაურდა, ჰყვებოდნენ, ივლიტამ წარბი არ შეიხარა და მოსულს კეკლუცად კი უთხრა, აქ დამიცადე, ეხლავ ყველსაც მოგართმევ და თავადაც გეახლებიო. ცოტაც და... ივლიტას ხელიდან სანადირო თოფმა იხუვლა! ექოს ხმაზე კლდიდან ქვები ცვიოდა. ხმაურზე, ბანზე გამოსული კაცნი, ქალ-რძალნი და ბალღები სიცილ-ხარხარით, მიაცილებდნენ თავზარდაცემულ კაცს, რომელსაც ქვაზე ფეხი დაუცდა და ხევში დაგორდა. ამ დღის აქეთ ივლიტას მიმართ კაცებს ცოტა არ იყოს, შიში დასჩემდათ. აი, პაპაჩემმა როგორ მოახერხა ივლიტასთან ფიც-ვერცხლის ჭამა და ძმად შეფიცვა, არ ვიცი. როგორც ჩანს, დაიმსახურა.
      გიორგობა დღე იყო, ყელი რომ გამოვუწიე:
      − პაპი, გამომყევი რა, ივლიტასთან?
      − გამოგყვეია? შირმის წყაროს გასცდები თუ არა, ვერხველს მიადგები. იქ კიდე, ყველა მიგასწავლის...
      − არა, რა, პაპი, არ ვიცნობ ივლიტას. რა ვუთხრა, შენი ნაძმობი ზაქარას შვილიშვილი ვარო? მერე კიდევ, გზაში ძაღლებმა რომ დამგლიჯონ... თან ხო იცი, თოვლი მუხლებამდეა. ავიყოლიე. თოვლის ხრაშა-ხრუშის ხმაზე და ჩვენს დანახვაზე ივლიტას ძაღლები ყეფა-ყეფით გამოქანდნენ.
      − ივლიტავ, ჰაი, ივლიტავ!.. − აჩქამდა პაპაჩემი.
      − აქა ვარ, ზაქრო, აქა, − ხმაზე უმალ იცნო. ივლიტა ჩვენს ზურგს უკან, ხევიდან ამოვიდა. ძაღლებს წინსაფრის ჯიბიდან პურის ნატეხები გადაუგდო. ხელში წყლით სავსე დოქი ეჭირა.
      − გიორგობის მადლი შეგეწიოს, ჩემო ძმაო, სიბერე ხო არ შემოგეპარა, ჯანზე ხო კარგად ხარ, დამივიწყე კია, ე ბალღი რომლისაა.. ეჰე, მამაა, ზედგამოჭრილი... ნახევრად მიწურში შეგვიძღვა.
      − ეხლავე ცეცხლს გავაჩაღებ, ქადას გამოვაცხობ, დავლოცოთ დღევანდელი დღე, მემრე, ერთ ბატკანს თავს წავაცლი...
      პაპაჩემმა იურა. მალე უნდა გავბრუნდეთო.
      − და-ძმობის მადლს გაფიცებ, ზაქარ, თუ გულალალად არ გეუბნებოდე... თხა-ცხვრისა და საქონლის დაბინავებას ეხლაღა მოვრჩი, ვიძახდი, ქადას გამოვაცხობ და სანთლით ხელში პირცეცხლს ავალ მეთქი.
      ივლიტა პირცეცხლის ხატის ქალი იყო. ფშაველთა ხატ-სალოცავი, როგორც წესი, გაუთხოვარ ქალს ირჩევს მსახურად. შემოგვჩივლა, ბარში მინდოდა ჩამოსვლა, ბაზარზე ხაჭო-ერბო უნდა გამეტანა, მაგრამ ჩემს ცხენს, სული უცაბედად გასძვრა, დასწყევლა, ეგეთი არა მინახავო. გუშინწინ სამარე ჩემი ხელით გავუთხარე, ადამიანსავით დავიტირეო. მიწაყრილიც დაგვანახა. მერე გახალისდა, სტუმრები არ მოვაწყინოო და ახლად მოგებული ბოჩოლა გვანახა, ერთი შეხედეთ, ღვთის ქმნილებას, რა საყვარელიაო...
      ღამღამობით ძილი უკრთებოდა ხოლმე, ბრძოლისაგან დაღლილს. გამოეღვიძებოდა, ორლულიანს გადახედავდა, საქონლის ქშენას ყურს დაუგდებდა და მერე კარგა ხანს იყო ეგრე გარინდებული. რა აბრძოლებდა? პირცეცხლის ანგელოზს ეჭიდებოდა თურმე, ტრიალ მინდორზე. ასე უთქვამს ზებუნებრივ, პირტიტველა ჭაბუკს, ვიდრე დამჯაბნი, სიკვდილი არ გიწერია, როცა უკვე ვეღარ გამიმკლავდები, და დიაცურ სისუსტეს გამოიჩენ, გტაცებ ხელს და საიქიოს, ჩემთან წაგიყვანო. ჰოდა, ჯაბნიდა, არ უდრკებოდა...
      ეზო-მარეში თივის ზვინულები ჩაემწკრივებინა. საქონ-ნაქონს ჭმევა ხომ უნდოდა. ერთხელ, მარხილი გაფუჭებია და სოფლელებისთვის უთხოვია, მინდვრიდან თივის ჩამოტანაში მომეხმარეთო. როგორც ჩანს, ერთ-ერთი სოფლელი ნასვამი იყო. რაღაცაზე შეუგინებია, ერთი მაგისი დედაცაო... ივლიტას უფიქრია, მე შემაგინაო და დაუთხოვია მუშები, თქვენი დიდად მადლობელი ვარ, მაგრამ თივას თავად ჩავზიდავო.
      ხე არ ედგა ეზოში, მზით და წვიმით აჭრელებულ-გაყვითლებული ქაღალდებით რომ არ ჰქონოდა დახუნძლული. იდგნენ ხეები და აფრიალებდა ქარი ქაღალდებს, ვითარცა ნატვრის ხის ჭინჭებს.
      − ესა, შვილო, ხან სად მოვა ის დალოცვილი მუზა, ხან სად. რძით სავსე ვედროც რომ მქონდეს, შეიძლება სულ გადამავიწყდეს, ხელიდან გავაგდო და ხეზე ჩამოკიდებულ ქაღალდს ლექსი მივაწერო. მუზას რო ვკარგავ, ვაი, დედასა... ვიტანჯები!
      ცალუღელა ხარი ჰყავდა, რქამოტეხილი. თივასაც იმით ეზიდებოდა, შეშასაც.
      ბოლოს შემოდგომას ვნახე, ცხვრებსა მწყემსავდა, მწყემსური პაჭიჭები ეცვა და ბირკებასხმული საბეჭურა...
      გასულ ზამთარს ძლიერი ყინვები დაიჭირა. ივლიტა ავად გახდა და საქონელს ვეღარ მოუარა... ბღავილით იკლებდნენ იქაურობას ძროხები, ცხვრები, თხები... გავიდა ერთი დღე, მეორე, მესამე...
      − ივლიტავ! ჰაა, ივლიტავ?!..
      ჩქამი არსაიდან ისმოდა. ძაღლები არავის აკარებდნენ ივლიტას ბინას. ბოლოს შევიდნენ და...
      − რად ვეღარ ამჩქამდია, ქალაავ... ოჰოჰოოო... − მოსთქვამდა ხევსური ქალთამზე.
      ყინვას და პირცეცხლის ანგელოზს დაეჯაბნა...
      რქამოტეხილი ხარი და ცხვარ-ძროხა ივლიტას დისშვილებს შინ წამოუსხამთ. მისი ნაწერებით სავსე “ემალის” ქვაბიც წამოუღიათ.
      როდესაც ვერხველში ავდივარ და მონატრებულ, ნაცნობ ეზო-ყურესთან ვჩერდები, მთელი ხმით ვყვირი:
      − ივლიტა ბაბოო!
      ქალას ნაცვლად ცეცხლისფრად აელვარებული ტყე-მინდორი მეხმიანება...
      უხმობენ...
      მისი ეზოს ჭიშკარს ქარი აჭრიალებს...