რუქას  თუ დახედავთ(მსოფლიოსას)  ძირითადი ქვეყნების მარჯვნივ,დაინახავთ    მწვანეყავისფერლურჯად  შეფერილ ადგილს  , რომელზედაც განფენილა  ქვეყანა სახელად სახუსკიტო , შიგ მაცხოვრებელი ხუსკიტებით,  მეზობლად    იმისა არი ხუმბარეთი, მაცხოვრებელთ ჰქვია  ხუმბარები, ეგენი სახუსკიტოს აღმოსავლეთით სახლობენ, ხოლო დასავლეთით, ხუსკიტთ ესაზღვრება  ქვეყანა სახელად სახუეთი.  ზოგნი, ხუითთა ქვეყნადაც მოიხსენიებს,  ამ ქვეყანაში ხვდებით ალბათ, მკვიდრ მოსახლეობას , ხუებს უწოდებდენ.
  როგორც მოგახსენეთ , თვითონ სახუსკიტო სამხრეთით არი , ჩრდილოეთით კი ქვეყნის დასასრული --დიდი უფსრკული ესაზღვრება , უფსრკულს  იქით არაფერი ჩანს და სულ ყოველთვის სიჩუმეა, იქ  ჩაცვენილი  ბევრნი ჰყავთ ნანახი , უკან  ამოფოფხებული  კი არავინ.  სწორედ ასეთი განლაგება აქვთ ამ ქვეყნებს გეოგრაფიულად ,    დემოგრაფიულად კი;
    ამ ქვეყნების , მკვიდრ  აბორიგენებთან  სახლობენ  მეზობელი ერის  შვილებიც , მაგ. სახუეტსი ბლომად  არიან , ხუსკიტნი და ხუმბარნიც, ( 75% -12,5%-12,5%)ისევე როგორც დანარჩენ ორში ხუები, მოკლედ , გადი--გამოდიან  ხუსკიტნი , ხუმბარნი და ხუნი, ერთურთის ქვეყნებში თავისუფლად.
    თავისუფლად კი დადიან, მაგრამ ერთმანეთი უყვართო, ვერ იტყვი ,  უფრო  უპრიანი და მართალი,რომ ვთქვათ  იტანენ ერთმანეთსო , ეგ იქნება .
    მიზეზი? საუკუნეებს იქით დაწყებული შუღლი  და  ერთურთზე    ჩარჩენილი წყენაა,  რომელიც ხუთა , ხუსკითტა და ხუმბართა  ქვეცნობიერში  ისტორიულ მეხსიერებად დალექილა.  ეს მეხსიერება კი იმ მითებს და ლეგენდებს ქმნის, რომლიდანაც , ერთმანეთის ვერ  სიყვარული იკვებება.
    რელიგია,    თითქოს ერთნაირი  ჰქონდათ , ერთნაირ ღმერთებს სცემდნენ პატივს , მაგრამ ხუთა მთავარი ღვთაება თუ ხუკუნჭილაა, ხუსკიტნი წინ , ხუხუნკილს აყენებენ , ხუმბარნი  კი    სულაც ორივეზე წინ ხუხამბილს, თუმცა ერთზე  თანხმდებოდიან, სამივე ღვთაება , ერთი უმაღლესი და უზენაესის გამოვლინება.  იმ ერთის სახელს კი ვერ ამბობენ რადგან , იმის სახელი არცა უწყიან.

                                                          ამ ხალხის  მითები  და ლეგენდები.
      ხუთა  აქვთ  მითი , რომლის თანახმადაც ქათამი რომელმაც  პირველი კვერცხი დადო, ხუტა ქვეყანასი  ბინადრობდა, კვერცხიც პირველი ხუს მოწნულ კალათში დაუდია, სხვათაშორის იმ კვრცხისგან დამზადებულა ,პირველი ერბოკვერცხი  და გამომდინარე აქედან, ამ ხუური მითის თანახმადდ , ერბოკვერცხის    პირველი ამთქვეფნი  ხუები ყოფილან ,  ცნობილია, რომ ერბოკვერცხი  ძლიერ მოსწონებია პირველ ხუს , მაგრამ  მეორე კვერცხზე რომ გაწეულა  ხუს ცოლი ., ხუ  ქმარს გაუჩერებია, უთქვია;  გერჩივნოს  დღევანდელ ერბოკვერცხს , ხვალინდელი ჩახოხბილი. 
ცოლს გაუპროტესტებია სად ქათამი და სად ჩახოხბილიო, მაგრამ ამ ხუს ცოლისტვის შეუბღვერია “ენა ჩაიგდე შე ქათმის ტვინაო."
    დაუდია ამ ქათამს 12 კვერცხი,  ამ 12 კვერცხიდან გამოჩეკილ წიწილათ დაუდიათ  სათავე , ქათამტა  12 ჯიშისტვის, ჯიშებს აღარ ჩამოვთვლი , რადგა მხოლოდ ერთი მახსოვს , კოხუნხუნი.  ასე გაჩენილა ქათამთა ჯიშები,  გამრავლებულან ქათმები , გამრავლებას კი დაპეპვლა სჭირდებოდა ერთურთის , მპეპლავები და  დაპეპლილები კი სულ დაძმანი ყოფილან, რასაც გარკვეული გენეტიკური სიმახინჯეები გამოუწვევია, ასე გაჩენილა სხვა ფრთოსნებიც , როგორიცაა  ინდაური , ბატი , იხვი და ბევრნი სხვანი  ფრინველნი , თვით სირაქლემაც.
      ასეთია  ხუური ლეგენდა  პირველ ქათამზე  და  ამ ლეგენდას    შორეულ წარსულში მომხდარი, ნამდვილი ამბავი უნდა დასდებოდა სათავეს, ამას ხუთა მეცნიერული კვლევებიც ადასტურებს.  დასტურად  ამისა გეტყვით, რომ  ქათმის  პირველი  გამოსახულება, კლდეზე კაწვრით შესრულებული  სახუეთის მთიანეთშია  ნაპოვნი, მდინარე ხუიონის ხეობაში , ეს მდინარე  სრულად გადაჰკვეტს სახუეტს აღმოსავლეთიდან , დასავლეთის მიმართულებით , ხუსკიტთა ქვეყნის საზღვართან  კი პირს იცვლის  180  გრადუსით  და უკან მობრუნებული, კალმახივით აუყვება ზემოთკენ.  უცილობლად სახსენებელია  ქათმის თავიანი ღვთაება სახელად ხუთავა, რომელიც არცერთი  მეზობელი  ერის , ღმერთთა პანტეონში არ    მოიხსენიება, ის წმინდად ხუური ღვთაებაა, ქათმის თავა და  მელიკუდა.  სიანტერესოა ,    როგორ ყვება  იგივე ამბავს  ხუსკიტთა;"  მითი კვერცხზე და ქათამზე".