ნაწარმოებები


გამოცხადდა კონკურსი ლილე2026 . იხილეთ ფორუმზე კონკურსების განყოფილებაში     * * *     გამარჯვებას ვუსურვებთ გმირ უკრაინელ ხალხს რუს აგრესორზე.     * * *     დიდება უკრაინას !!! Сла́ва Украї́ні !!!

ავტორი: ტენდი
ჟანრი: კრიტიკა-პუბლიცისტიკა
17 თებერვალი, 2016


მხატვრულ ლიტერატურასა და ზოგადად მკითხველზე



თანამედროვე  ქართულ ლიტერატურაში ტრადიციული „კლიშეები“ უკვე დანგრეულია.
მართალია, ეს „ჩემი დედის...“, „შენი დედის...“, „იმის დედის...“  და ბებიების ხარჯზე მოხდა, მაგრამ დანგრეულია და ისეა „დანგრეული“,  ღმერთმა უწყის, „რეამინაციიდან“ როდის გამოვა!
მერე დგანან და ფროიდს აბრალებენ ყველაფერს.
საწყალი ფროიდი!
იუნგი რომ  რომ ფროიდის თეორიის წინააღმდეგ წავიდა, ამაზე ქართული „ლიტერატურა“  რატომღაც დუმს.
გასაკვირი არ არის, რა თქმა უნდა.  გეორგ ბეჰნერი თავის რომანში  „ვოიცეკი“. - მშვენივრად გვიხსნის, რომ  როცა ქვეყანაში სოციალური მდგომარეობა კატასტროფულია, სულ თავისუფლად შეიძლება ჩვეულებრივი ადამიანი მკვლელიც  გახდეს.
მაგრამ ჩვენს შემთხვევაში, ამ კლიშედანგრეული ლიტერატურის მიზეზი ქვეყანაში მხოლოდ სოციალური მდგომარეობა არ არის. ამის მიზეზი კიდევ, გაუნათლებლობაა და კლასიკური ლიტერატურის არცოდნა.

კლიშეების დანგრევაზე თუ მიდგება საქმე, დიდი მაგალითები გვაქვს ამისი - ჯოისმა უარი თქვა სასვენ ნიშნებზე; იგივე ბეჰნერნმა  „ვოიცეკი“ ჰესურ დიალექტზე  დაწერა. ეს დიალექტი კი (თურმე)  ნახევარ-ნახევარი სიტყვებით გამოხატავს აზრს.  ჰემინგუეიმ საერთოდ საგაზეთო ლექსიკონი და „რებუსები“ შემოიტანა ლიტერატურაში ანუ მკითხველი თავად რომ უნდა მიხვდეს აზრს;  თომას მანი,  ისეთი გერმანულით წერდა ესეც, თურმე), რომელზედაც არავინ ლაპარაკობდა... 
ხალხი თანამედროვე ქართულ  ლიტერატურას  არ კითხულობს იმ სულ „უბრალო“  მიზეზით, რომ წასაკითხი არაფერია იქიდან,  რასაც მკითხველს სთავაზობენ. ეს კი უკვე იმდენად ბევრია,  მათ ფონზე  ის კარგი ავტორებიც აღარ ჩანან,  რომლებიც ნამდვილად არიან.

აბა, ვისთვის იწერება?!  ახლო მეგობრებისთვის და ტაშის დამკვრელებისთვის?!  რაც ახლა იწერება (იშვიათი გამონაკლისების გარდა) წმინდა წყლის მაკულატურაა. მოვა განათლებული თაობა (იმედი მაქვს) და  სულ „თაროებზე“ შემოაწყობს, რაც კარგია და წასაკითხი, და რომელიც არც კი უნდა გადაფურცლოს.
შეიძლება, ათასი სისულელე მოუვიდეს ადამიანს თავში და წეროს,  მაგრამ სჯობს, თვითონვე იკითხოს, გამოქვეყნება საჭირო არ არის.

ვიდრე არ გვექნება სერიოზული ლიტერატურული კრიტიკა, მდგომარეობა კატასტროფული  დარჩება.

ამ წერილის წერა როცა გადავწყვიტე, ჩემს რამდენიმე მეგობარს ვკითხე(ძალიან განათლებულ ადამიანებს, ფილოლოგებს, ფილოსოფოსებს...კარგ მკითხველებს) თუ კითხულობენ თანამედროვე ქართულ ლიტერატურას და პასუხს, ალბათ, ხვდებით - არა!  ერთმა ისიც კი მითხრა, მაგით გონებას არ დავინაგვიანებო.

რა არის კარგი ლიტერატურა და რა არის ცუდი ლიტერატურა - კარგია ლიტერატურა, როცა წაიკითხავ,  რაღაცას დაინახავ, რაღაც დაგაფიქრეფს,  და მეორედ წაკითხვა მოგინდება... ანუ, ავტორი „დაგიმეგობრდება“, თუნდაც ის ავტორი სხვა ეროვნების იყოს.
რატომ შერჩა ზოგიერთი ლიტერატურული ნაწარმოები საუკუნეს (მხოლოდ რომანი კი არა მცირე პროზაც) - იმიტომ რომ რაღაცას გასწავლის-ან თანაგრძნობას, ან თანადგომას, ან,  ჭეშმარიტება როგორ დააყენო საკუთარ სიმართლეზე მაღლა...ან განსაკუთრებული აზროვნების თანამიმდევრობას...ან, ბოლოსდაბოლოს წერის სტილი აქვს განსაკუთრებულად კარგი და ნიუანსები ისე აქვს დანახული და  გადმოცემული, გაგაოცებს.

ცუდია ლიტერატურა - როცა წაიკითხავ, არაფერს მოგცემს კი არა,  იმდენად საზიზღრობაა, უნებურად გამახსოვრდება და გინდა რომ დაგავიწყდეს.

არის კიდევ  „მწვანილები“, რომელსაც წაიკითხავ, არაფერს გაძლევს და მაშინვე  გავიწყდება.- ესეც მეორე  „დაავადება“  დღევანდელი პროზის სიკვდილის მიზეზი.

რა არის პროზა:  ეს არის - რომანი, თხზულება, მოთხრობა, ნოველლა, ჩანახატი, მინიატურა, დრამატურგია, ესსე...
მსოფლიო მხატვრული ლიტერატურა სულ ორმოცდაერთ სიუჟეტზეა აგებული და რაც გინდა წერო, ამ ორმოცდაერთ სიუჟეტს ვერ გაექცევი... არ ვლაპარაკობ ქართულ „დანგრეულ კლიშეებზე“  რომელიც, ალბათ, ორმოცდა მეორეა. 

ეს სიუჟეტებია:
ბიოგრაფია (ავტობიოგრაფია);

მეგობრობა - როცა ბავშვობის მეგობრები არიან და ბოლომდე ერთგულები ერთიმეორესი;  როცა ერთი მეგობარი ღალატობს მეორეს  მეუღლესთან ან ბიზნესში; როცა „ჩემი მეგობრის მეგობარი ჩემი მეგობარია“, როცა „ჩემი მეგობრის მტერი ჩემი მტერია“...

სიხარბე;

სიყვარული - ორმხრივი სიყვარული, ცალმხრივი სიყვარული;სიყვარული, როცა ხელს უშლიან - აქ კიდევ არის - ისინი მაინც მიაღწევენ მიზანს და ქორწინდებიან, ან თავს იკლავენ ვინაიდან დაქორწინების უფლება არ აქვთ -ეს ძირითადად იაპონური პროზისთვის არის დამახასიათებელი.

თავგადასავალი - სხვისი  თავგადასავალი და საკუთარი;

ფანტასტიკა;

ოჯახი - უმკაცრესი მშობლები, მაგრამ სამართლიანები; უსამართლო მშობლები, ოჯახისგან გაშვილებული ბავშვები...
ფილოსოფიური პროზა - როცა განსაკუთრებული აზროვნების თანამიმდევრობაა და შეიძლება სულ არ იყოს სიუჟეტი...
ძალმომრეობა - როცა სამართალი იმარჯვებს, ან პირიქით-იმარჯვებს უსამართლობა.

ისტორიული;

ფსიქოლოგიური - როცა ადამიანის შინაგანი განცდებია უზუსტესად გამოცემული. ეს უძლიერესად, თითქმის ფროიდის დონეზე, აქვს თომას მანს  „ჯადოსნურ მთაში“,  უფრო იოლად და მსუბუქად სომერსეტ მოემს „თეტრში“...
საბავშვო ლიტერატურა - ზღაპარი, იგავი...
და ასე შემდეგ...

ლიტერატურული კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ყველა ეს სიუჟეტი აგებულია ბუდიზმის ფილოსოფიის საფუძვლებზე.
მე პირადად ვფიქრობ, რომ ეს სიუჟეტები აგებულია ძველი აღთქმის საფუძვლებზე.
რა არის გამართლებული ძველ აღათქმაში ღმერთისგან -  რწმენა, თავდადება, თავგანწირვა, სიბრძნის სიყვარული, ყველაზე გამოუვალ მდგომარეობაში იმედის ქონა,  „თვალი თვალისა წილ...“, დიდი სიყვარული - მოსეს მაგალითზე, ჭეშმარიტების დადგენა - სოლომონის სასამართლოს მაგალითზე...ღალატის სიძულვილი...

თუ  ჩამოთვლილიდან რაიმე არ დევს ლიტერატურაში, ესე იგი, მაკულატურაა.

ამას წინათ, ერთ ძალიან  ცნობილ ფილოლოგს შევხვდი, უგანათლებულეს ადამიანს.    დღევანდელ ქართულ  ლიტერატურაზე წარმოდგენაც არ აქვს. ღიმილით თქვა: - არა. არ ვიცი... შემდეგ რატომღაც ჰარუკი მურაკამზე ვთქვით ორიოდე სიტყვა და „ნორვეგიული ტყე“ არ მომეწონაო, მითხრა, - არ არისო შიგ божья искра.

დიახ, ჩემო ბატონო, ნაწარმოებში ზუსტად ეს божья искра არის აუცილებელი, მაგრამ თუ ავტორს თვითონ არ აქვს, საიდან მოგაწვდის?! ავტორმა მკითხველი უნდა „გაზარდოს“, ჩემის აზრით.  სხვანაირად ავტორი,  უბრალოდ, წერით ერთობა.

არსებობს განათლებული ადამიანი და არსებობს ნაკითხი ადამიანი-ეს,  ორი აბსოლუტურად განსხვავებული მცნებებია.

განათლებული ადამიანი კარგი მკითხველია. მიუხედავად საყვარელი ჟანრისა, ყველანაირ სიუჟეტში შეუძლია მთავარის დანახვა.  წაკითხულიდან იღებს იმას, რაც მისაღებია, გრძნობს წერილს სტილს, გრძნობს ქვეტექსტს, უბრალო ფრაზაში შეუძლია დაინახოს მოქმედების მიზეზი; გრძნობს სად არის იუმორი, სად გროტესკი, სად ცინიზმი და სად არის სარკაზმი; წაკითხულით ცოტა ხანს მაინც „ცხოვრობს“, აანალიზებს;  აქვს იუმორის გრძნობა საკუთარი თავის მიმართაც კი...

ნაკითხ ადამიანს აქვს დიდი ინფორმაცია წაკითხულზე და  მაგრამ ეს არის „წაკითხული ლიტერატურა“ ,  რომელიც მკითხველის ცხოვრებაში არაფერს ცვლის,  ანუ ლიტერატურა „სხვა სამყაროა“ , ცალკეა, ცხოვრების გარეშე.

არსებობენ კიდევ გადამკითხველები - კი. მე ეს წაკითხული მაქვს - ამით შემოიფარგლება მთელი  „ინტელექტი“. თუ კარგი მახსოვრობაც აქვს, ხომ მთლად აშენებულა და ეგ არის!

არსებობს კიდევ წაკითხულისადმი მენტალური დამოკიდებულება, მენტალური აღქმა.
მაგალითად, ჩვენ,  ქართველებმა ვიცით, რომ კაფკას „პროცესის“ მთავარმა გმირმა ვერ მონახა ადამიანი, რომელიც გაუგებდა, ამიტომ დამთავრდა მისი ცხოვრება ასე ტრაგიკულად.  რუსი იგივე ნაწარმოებზე ამბობს, ეს რომ ტრაგიკული დასასრული გამოწვეული იყო შიშის გამო, ჰაერში ტრიალებლა შიში  და ამ შიშს ვერსად გაექცეოდა;  გერმანელისაგან მომისმენია, იგივე მთავარი გმირი არ გაექცა კანონს...

...
ორმოცი წლისა მივხვდი პირველად რომ ცხოვრება სულაც არ ჰგავდა ლიტერატურას და სიმართლე გითხრათ, ძალიან გამიკვირდა. ისიც კი ვიფიქრე, რა საჭიროა-მეთქი ცხოვრება, თუ ის ლიტერატურას არა ჰგავს.
ფსიქოლოგების აზრით, თურმე ამას  ჰქვია -  „ლიტერატურული დამოკიდებულება ცხოვრებისადმი“.  მე ვფიქრობ, ამას ჰქვია „ლიტერატურიდან ნასწავლი ჭეშმარიტება“.

ახლა სამოცი წლის ვარ და ვფიქრობ, კიდევ კარგი, ცხოვრება დღევანდელ ქართულ პროზას არ ჰგავს-მეთქი...იშვიათები ავტორების გამოკლებით, რასაკვირველია.

თქვენ შეგიძლიათ არ დამეთანხმოთ.

p.s.  შემდეგი წერილი იქნება „მცირე პროზის დიდოსტატები“




კომენტარები ილუსტრაციები რეცენზიები

საიტის წევრს ნიკით:  ლილიტი_ ვულოცავთ დაბადების დღეს